Welcome to EverybodyWiki 😃 ! Nuvola apps kgpg.png Log in or ➕👤 create an account to improve, watchlist or create an article like a 🏭 company page or a 👨👩 bio (yours ?)...

نقض حقوق بشر طی مداخله ایران در جنگ داخلی سوریه

از EverybodyWiki Bios & Wiki
پرش به:ناوبری، جستجو

نقض حقوق بشر در سوریه توسط جمهوری اسلامی ایران که درمیان مخالفان تحت عنوان جنایات جمهوری اسلامی ایران در سوریه شناخته می‌شود، به یک‌سری مداخلات سیاسی، نظامی به رهبری جمهوری اسلامی ایران در طول جنگ داخلی سوریه گفته می‌شود جهت «حمایت از بشار اسد»، رئیس‌جمهور سوریه و «جنگ علیه تروریسم» که نهایتاً منجر به نقض حقوق بشر و جنایت علیه بشریت در سوریه گردیده‌است. این مداخلات می‌تواند به‌صورت جنگیدن مستقیم و علنی نیروهای جمهوری اسلامی و هم می‌تواند به‌صورت پشتیبانی از دولت و ارتش سوریه باشد.[یادکرد نامرتبط] [۱] برخی کارشناسان و رسانه‌های مخالف معتقدند که جمهوری اسلامی ایران به دلیل پشتیبانی از دولت بشار اسد برای سرکوب اعتراضات ۲۰۱۱ سوریه سبب آغاز جنگ داخلی سوریه شده‌است.[۲][۳][۴][۵][۶][۷][۸][۹][۱۰][۱۱][۱۲][۱۳][یادکرد نامرتبط]


نقض حقوق بشر در سوریه توسط جمهوری اسلامی ایران
توضیح=
جایگاه
  • سوریه
    • حلب
    • ادلب
    • خان شیخون
    • حمص
    • دیرالزور
    • حما
    • درعا
    • غوطه

  • اسرائیل[نکته ۱]
    • بلندی‌های جولان
تاریخاز فوریه ۲۰۱۰ برابر با بهمن ۱۳۸۹ تا کنون[۱۴]
پیش از شروع بحران
(۹ سال)
هدف
  • به قدرت رساندن شیعیان علوی
  • ضربه به اسرائیل
  • ساخت پایگاه نظامی در سوریه
  • نفوذ نیروی قدس سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در منطقه خاورمیانه
  • کاهش نفوذ سنتکام، ناتو و عربستان سعودی در منطقه خاورمیانه
گونه حملهحمله هوایی
محاصره کردن
حمله زمینی
کشتار جمعی
کشته‌‌هاجمهوری اسلامی ایران : ۲,۵۰۰ کشته تا سال ۲۰۱۸[۱۵]
لشکر فاطمیون : ۲۰۰۰ کشته و ۸۰۰۰ زخمی تا سال ۲۰۱۸ [۱۶]
نظامیان و غیرنظامیان سوری: بیش از ۴۰۰ هزار کشته یا ناپدید شده تا سال ۲۰۱۸[۱۷]
زخمی‌هابیش از ۷۰۰ هزار زخمی، دچار اختلال روانی پس از حادثه، قطع عضو، فلج
مرتکب(ها)ارتش سوریه به رهبری بشار اسد
معارضان سوری
نیروی قدس سپاه پاسداران انقلاب اسلامی به فرماندهی قاسم سلیمانی و به رهبری سید علی خامنه‌ای
انگیزه
  • ترس از نفوذ ایالات متحده آمریکا، ناتو و عربستان سعودی در خاورمیانه
  • ترس از تشکیل اسرائیل بزرگ

پیش‌زمینه و انگیزه‌ها[ویرایش]

ایران و سوریه دو متحد استراتژیک هستند. در ادبیات سیاسی نظام ایران، سوریه عضو محور مقاومت ضدصهیونیسم و پل ارتباطی با حزب‌الله لبنان است.[۱۸] روابط ایران و سوریه به دوران قبل از انقلاب ۱۳۵۷ ایران بازمی‌گردد. ایران در دهه پنجاه و در دوران سلطنت محمدرضا پهلوی در جریان سفر حافظ اسد به تهران در سال ۱۹۷۵ یک کمک بی‌سابقه ۳۰۰ میلیون دلاری به حکومت اسد ارائه کرد. همچنین سوریه در جریان جنگ ایران و عراق از حامیان اصلی سیاسی و نظامی ایران بود.[۱۹] ایران در جنگ داخلی سوریه به‌طور قابل توجهی از دولت سوریه پشتیبانی کرده‌است، از جمله پشتیبانی لجستیکی، فنی، مالی و همچنین آموزش نظامی برخی از نیروهای دولت سوریه. ایران بقای دولت سوریه را برای منافع منطقه‌ای خود بسیار مهم می‌داند.[۲۰][۲۱] انقلاب ۵۷ ایران تلاشهای حافظ اسد را در هر دو جبهه یعنی اعمال نفوذ در لبنان و نزدیکی به ایران شدت بخشید. ایده‌های ضداسرائیلی حکومت جدید ایران برای سوریه نقشی حیاتی بازی کرد و بلافاصله با امکانات حضور و نفوذ خود، وعده گشودن جبهه‌ای برای ایران در خاک لبنان را داد. این ایده چنان مورد استقبال قرار گرفت که ایران متقابلا در مارس ١٩٨٢ قرارداد واگذاری نفت مجانی به سوریه و همچنین فروش بقیه نیازها به قیمت زیر بازار را با حافظ اسد امضا کرد.[۲۲]

نظرات کارشناسان و رسانه‌های بین‌المللی و داخلی حاکی از آن است که انگیزه حضور نظامی جمهوری اسلامی در سوریه، «به قدرت رساندن بیشتر بشار اسد» از طریق سرکوب مخالفین، فارغ از بعثی و ملی‌گرا بودن او و «حمایت از شیعیان و علویان سوریه» و «تسهیل شدن روابط سپاه پاسداران و ولایت فقیه با حزب‌الله لبنان» از طریق سوریه که به‌عنوان پل ارتباطی شناخته شده‌است؛ و هدف از این انگیزه‌ها، ضربه به نفوذ ناتو، ایالات متحده آمریکا، اسرائیل و عربستان سعودی در منطقه خاورمیانه می‌باشد.[۲۳] ولی ظاهراً هدف نهایی جمهوری اسلامی ایران، ترس از اسرائیل و پیشروی آن در سوریه و سپس تشکیل اسرائیل بزرگ بوده‌است.[۲۴] جمهوری اسلامی از آغاز سرکوب اعتراضات مسالمت آمیز مردم سوریه علیه سیاست های حاکمیت حزب بعث سوریه در زمستان ۲۰۱۱، درکنار حکومت دمشق قرار گرفت و در سرکوب قیام مردمی آن کشور نقش بارزی ایفا کرد، تا اینکه همین روند، سبب بروز خشم اهل سنت و ایجاد و رشد گروههای مسلح سنی همانند داعش و جبهه النصره در میان مخالفان از سال ۲۰۱۲ شد.[۲۵][۲۶] اما مقامات جمهوری اسلامی ایران، دلایل وجود داعش چیز دیگری می‌دانند؛ مثلا به گزارش فارس، پاسدار مسعود جزایری معاون ستاد کل نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران»، در اکتبر ۲۰۱۵، در مراسم تشییع دو تن از مدافع حرم کشته‌شده در سوریه مدعی شد: «داعش تشکیل شد تا اسرائیل در امنیت باشد اما تدبیر ایران موجب ماندگاری دولت سوریه شد. روس‌ها باید زودتر وارد میدان می‌شدند»[۲۷][۲۸]

سرکوب اعتراضات مردمی سوریه[ویرایش]

سال ۲۰۱۱: آغاز اعتراضات[ویرایش]

دیوارنویسی علیه بشار اسد : بشار اسد سقوط می‌کند مارس ۲۰۱۱


سمت چپ، پرچم رسمی سوریه که هم توسط مخالفین و هم توسط هواداران مورد استفاده قرار می‌گرفت.
سمت راست پرچم سوریه که تا پیش از کودتای ۱۹۶۳ سوریه مورد استفاده قرار می‌گرفت، این پرچم دوباره در سال ۲۰۱۱ وسیله تعدادی از مخالفین سوری مورد استفاده قرار می‌گیرد.[۲۹][۳۰][۳۱][۳۲]

قبل از شروع جنگ داخلی سوریه، بسیاری از مردم سوری از میزان بالای بیکاری، فساد و نداشتن آزادی سیاسی تحت حکومت بشار اسد، که در سال ۲۰۰۰ میلادی پس از مرگ پدرش حافظ اسد جانشین او شده بود، ناراضی بودند. درماه مارس ۲۰۱۱ تظاهرات دموکراسی خواهی در شهر درعا درجنوب سوریه برپا شد که ملهم از جنبش بهار عربی در جهان عرب بود. اوج اعتراضات پس از آن شروع شد، که نیروهای امنیتی دولتی، چند دانش‌آموز را به‌جرم شعارنویسی علیه بشار اسد مورد ضرب‌وشتم قرار دادند و آنها را بازداشت کردند. اما پس ازآن که نیروهای دولتی برای سرکوب تظاهرکنندگان به زور متوسل شدند تظاهرات اعتراض‌آمیزی در سراسر سوریه برپاشد که در آن مردم خواستار کناره‌گیری بشار اسد بودند.[۳۳] در ۱۸ مارس نیروهای امنیتی سوریه با پشتیبانی جمهوری اسلامی ایران علیه معترضان آتش گشودند که موجب کشته شدن ۴ نفر شد.[۳۴] ناآرامی به سرعت سراسر سوریه را دربرگرفت و سرکوب تظاهرکنندگان هم شدت پیدا کرد. نیروهای بشار اسد علیه مردم معترض سلاح‌به‌دست شده‌اند و به‌سوی آنان گلوله شلیک کردند. هوادارانِ مخالفان دولت، هم، اول برای دفاع ازخود و سپس برای پاکسازی نیروهای امنیتی از مناطق خود، اسلحه بدست گرفتند. بشار اسد قول داد این اعتراضات را بشدت سرکوب کند.[۳۵]

در آوریل ۲۰۱۱ نیروهای امنیتی به یک تحصن بزرگ در حمص سومین شهر بزرگ سوریه حمله کردند. هدف اجتماعی کنندگان سازماندهی حرکتی شبیه تجمعات میدان تحریر در قاهره بود که آغازگر اعتراضات مردم مصر و سرنگونی حکومت حسنی مبارک و انقلاب ۲۰۱۱ مصر شد. در اوت ۲۰۱۱ باراک اوباما خواستار کناره‌گیری بشار اسد شد و دستور مسدود دارائی‌های حکومت سوریه را صادر کرد.[۳۶]

گفته می‌شود که جمهوری اسلامی ایران پس از سرکوب جنبش سبز و اعتراضات سال ۱۳۸۸ توانست تکنیک‌های سرکوب معترضان را بلد نماید و همین شگرد را در سوریه پیاده کند و به ارتش و پلیس سوریه آموزش دهد.[۳۷][۳۸] برای مثال سردار نقدی فرمانده بسیج مستضعفین در اعترافی اعلام کرده‌بود که «نیروهای دفاع ملی سوریه» حامی اسد، حتی با وجود مخالفت اولیه ارتش سوریه، توسط نیروی قدس سپاه پاسداران انقلاب اسلامی مسلح شده‌اند برای سرکوب مخالفان. این گروه شبه‌نظامی با سرمایه‌گذاری هنگفت و مشارکت فعال نیروی قدس سپاه در سوریه سازمان یافت. نقدی توضیح داده‌بود: «همان مدلی که در ایران پیاده شد، آنجا هم اجرا شد. جوانان را جمع کردند و مردم مورد اعتماد را آموزش دادند.»[۳۹] روزنامه آمریکایی وال استریت جورنال به نقل از محافل دولتی آمریکا در سال ۲۰۱۱ مصادف با ناآرامی‌ها و اعتراضات مردم سوریه در شهرهای درعا و حلب علیه بشار اسد گزارش داده بود که تهران تجهیزاتی در اختیار دولت سوریه می‌گذارد تا بتواند از اجتماع تظاهرکنندگان جلوگیری کند. افزون بر آن، ایران از تلاشهای سوریه برای جلوگیری از ارتباطهای تظاهرکنندگان از طریق اینترنت، تلفن‌های همراه و پیامک پشتیبانی می‌کند. در این حوادث بیش از ۳۰ نفر کشته و ۱۰۰ نفر زخمی شدند دولت اسد حتی از کمک پزشکی به مجروحان تظاهرات اعتراضی جلوگیری کرده‌بود. وزارت امور خارجه سوریه اتهامات آمریکا را در این زمینه‌ها رد کرد و آن را بی‌پایه خواند.[۴۰]

حمله سرکوبگرانه نیروهای رژیم اسد به معترضان در جسرالشغور ۵ مه ۲۰۱۱

روز پنجشنبه ۱۴ آوریل ۲۰۱۱ مارک تونر سخنگوی وزارت امور خارجه ایالات متحده آمریکا در واشینگتن گفت: «نشانه‌های معتبری وجود دارد که تهران به نزدیکترین متحد عرب خود در سرکوب تظاهرکنندگان این کشور کمک می‌کند.» از قول دیگر محافل دولتی آمریکا گفته شد، اطلاعاتی در دست است که برای نمونه دولت سوریه کنترل اینترنت و جلوگیری از ارتباطات اینترنتی مخالفان دولت را با کمک تجهیزاتی که از ایران دریافت می‌کند انجام می‌دهد. افزون بر آن، شواهدی در دست است که پلیس سوریه توسط جمهوری اسلامی آموزش داده شده و مسلح می‌شود.[۴۱][۴۲][۴۳]

محاصره استان حمات یکی از بزرگترین عملیات‌هایی بود که دولت سوریه به منظور سرکوب خیزش مردمی سوریه در اتان حمات به وجود آمده در اوایل جنگ داخلی سوریه انجام داد. بر اساس گزارش‌ها اولین اعتراضات گسترده مردم شهر حمات به دولت سوریه در ۱۵ مارس ۲۰۱۱ به راه افتاد.[۴۴] ارتش سوریه به صورت جدی از ژوئیه ۲۰۱۱ اقدام به سرکوب اعتراضات حمات کرد که این اقدامات توسط مخالفان دولت تحت عنوان محاصره یاد شد.[۴۵][۴۶]

فیلم اعتراضات صدهاهزار نفر از مردم حمات علیه بشار اسد در ۲۲ ژوئیه ۲۰۱۱ با شعار الشعب یرید اسقاط النظام که منجر به محاصره ۲۰۱۱ حمات شد

۱ ژوئیه ۲۰۱۱ بیش از ۴۰۰٬۰۰۰ نفر از مردم حمات به خیابان‌ها شهر آمدند و بدین ترتیب بزرگترین راهپیمایی علیه دولت بشار اسد را رقم زدند.[۴۷] دو روز بعد تانک‌های ارتش سوریه در حمات مستقر شده[۴۸] و باعث کشته شدن بیش از ۱۶ نفر از معترضان شدند.[۴۹] ۳۱ ژوئیه و در شب حلول ماه رمضان ارتش سوریه به منظور خاتمه بخشیدن به اعتراضات در حمات و سایر شهرهای سوریه اقدام به دستگیری معترضات کردند. مخالفان دولت اسد از این عملیات با عنوان کشتار رمضان یاد می‌کنند.[۵۰] در آن روز حدود ۱۴۲ نفر از معترضان در سراسر سوریه کشته شدند که ۱۰۰ نفر از آن‌ها از حمات و ۲۹ نفر از آن‌ها از شهر دیرالزور بودند.[۵۱][۵۲]

سال ۲۰۱۲: سرکوب‌های شدید[ویرایش]

تجمع اعتراض‌آمیز مردم در حمص علیه بشار اسد

در بامداد جمعه ۲۷ ژانویه ۲۰۱۲ حملات گسترده‌ای به‌سوی معارضان سوری در شهر حما توسط ارتش سوریه انجام گرفت. گفته می‌شود که ۳۳ نفر در این حملات کشته شدند. روز قبل هم نیز بخش‌هایی از شهر حمص بمباران شده بود. این دو شهر از جمله پایگاه‌های اصلی مخالفان دولت بشار اسد، رییس جمهوری سوریه، بودند. البته ارتش سوریه ده‌ها بار دیگر این دو شهر را مورد حمله قرار داده‌است. آمریکا و متحدانش مدارک و اسنادی در این‌باره دارند که نشان می‌دهد، تسلیحاتی که ارتش بشار اسد و طرفدارانش علیه مردم به‌کار می‌برند، ایرانی هستند.[۵۳] بیش از ۷۲۰۰ نفر تا تاریخ ۵ فوریه ۲۰۱۲ از معترضان سوری، توسط نیروهای نظامی و امنیتی دولت بشار اسد کشته شده‌اند و بین ۶۰۰۰۰–۸۰۰۰۰ نفر از معترضان در این کشور دستگیرشده‌اند و ۱۲ هزار و ۴۰۰ نفر هم از سوریه گریخته‌اند، که این اقدامات از سوی بان کی‌مون دبیرکل سازمان ملل متحد محکوم شده‌است.[۵۴][۵۵]

چندماه بعد، یعنی اوت ۲۰۱۲، ارتش آزاد سوریه نیز اعلام کرده‌بود که ۴۸ نیروی نظامی ایرانی که قصد سرکوب آن‌ها را داشته‌اند را اسیر کرده و آنان را در صورتی آزاد می‌کند که جمهوری اسلامی حقوق مردم ایران را محترم شمارد و برای توقف کشتار در سوریه تلاش ورزد.[۵۶]

به گزارش خبرگزاری آلمان، نیروهای دولتی اسد، بامداد سه‌شنبه ۱۲ ژوئن ۲۰۱۲ برابر با ۲۳ خرداد ۱۳۹۱ در استان دیرالزور مناطقی که ساکنان آنها به نشانه اعتراض به قتل کودکان دست به تظاهرات زده‌بودند را گلوله‌باران کردند که در نتیجه آن دست‌کم ۳۰ نفر از جمله تعدادی کودک جان باختند.[۵۷] گزارش سازمان ملل در فهرست سالانه خود موسوم به «فهرست شرم» که در مورد قتل و شکنجه کودکان در مناطق جنگی جهان است، حکومت بشار اسد را «یکی از بدترین ناقضان حقوق بشر» نامیده‌است.[۵۸]

آتش‌افروزی در سوریه[ویرایش]

«ایران باید آخرین کشوری باشد که درباره ثبات در سوریه سخن می‌گوید، زیرا همه می‌دانند که عامل ویرانی و بدبختی مردم سوریه، ایران است.»

—عادل الجبیر، وزیر امور خارجه عربستان سعودی در گفتگوی تلویزیونی با شبکه العربیه. سپتامبر ۲۰۱۵ میلادی، [۵۹]


تخریب عین‌ترما در سوریه طی حملات ارتش سوریه، ۲۴ سپتامبر ۲۰۱۷

جمهوری اسلامی در دو سال اولِ مداخله نظامی‌اش در بحران سوریه، کاملاً منکر هر گونه حضور نظامی در سوریه بود و حتی برخی رسانه‌های شبه‌دولتی در ایران این پنهانکاری را مورد انتقاد قرار دادند.[۶۰]بعد از آن نیز جمهوری اسلامی ادعای حضور مستشاری داشته‌است.[۶۱][۶۲]

پس از مدت‌ها پنهان‌کاری، قاسم سلیمانی فرمانده نیروی قدس سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در رابطه با دخالت در جنگ داخلی سوریه اذعان کرد : «ایران اسلامی از جان و مال مسلمانان دفاع میکند»؛ رادیوفردا در رد این ادعا میگوید :

«کاری که جمهوری اسلامی در سوریه میکند دفاع از رژیم بشار اسد و بر سرپا نگه‌داشتن وی است و نه دفاع از جان و مال مسلمانان. در سوریه [تا سال ۲۰۱۶] میان ۳۰۰ تا ۴۰۰ هزار مسلمان کشته شده‌اند (بنا به آمارهای متفاوت) و جمهوری اسلامی در کشتار این جمعیت با رژیم بشار اسد که مسئول محافظت جان و مال شهروندان سوری است شریک است. مقامات جمهوری اسلامی مثل دستگاه تبلیغاتی رژیم سوریه فقط بر جنایات داعش متمرکز هستند تا مخاطب، جنایات بشار اسد و همپیمانانش را فراموش کند.»[۶۳]

سعید باقری، پژوهشگر حقوق بین‌الملل، که سال ۲۰۱۸ در مقاله‌ای به پیامدهای حضور ایران در سوریه پرداخته‌بود، نظر دارد که حضور نظامی در سرزمین جنگی اگر با دعوت و میزبانی آن سرزمین باشد، با توجه به منشور ملل متحد، تا حدودی قابل توجیه است؛ اما از نظر حقوقی ادامه حمایت‌های چندجانبه و حضور نظامی حکومت‌هایی نظیر روسیه و جمهوری اسلامی ایران در قلمرو سوریه به عنوان حکومتی که طبق شواهد و مدارک موجود همواره مرتکب جرایم جنگی در سطوح مختلف و در داخل مرزهای خود شده و می‌شود، با حقوق بین‌الملل هیچ مغایرتی ندارد. حضور نظامی مستقیم یا غیرمستقیم جمهوری اسلامی و روسیه در سوریه برای میانجی‌گری و صلح نیست، بلکه در راستای توسعه قدرت بشار اسد است و این موجب افزایش اقدامات خشونت‌آمیز و جنایت علیه غیرنظامیان اعم از زنان و کودکان می‌شود.[۶۴]

آمریکا، بریتانیا، فرانسه و دیگر کشورهای غربی تا حدی به گروه هایمیانه رو کمک کرده‌اند. عربستان سعودی هم برای جلوگیری از نفوذ ایران در منطقه، به مخالفان مسلح بشار اسد کمک‌های مالی و تسلیحاتی کرده‌است، اسرائیل هم با بمباران پایگاه‌های مهمات جمهوری اسلامی و ارتش سوریه و حزب‌الله لبنان در سوریه اقدام کرده‌بود؛ درحالی‌که با حمایت مالی جمهوری اسلامی هزاران تن از شبه نظامیان شیعه، (عمدتا از حزب‌الله لبنان، شیعیان عراق، افغانستان و یمن) آموزش دیده و مسلح شده‌اند تا در کنار نیروهای دولتی سوریه علیه مخالفان بشار اسد بجنگند و آتش جنگ داخلی سوریه فزونی یابد.[۶۵][۶۶]

سوریه جبهه‌ای برای جنگ نیابتی ایران و اسرائیل شده‌است. ارتش دفاعی اسرائیل بارها اشاره به طرح‌های مشترک نیروی قدس سپاه پاسداران انقلاب اسلامی و حزب‌الله لبنان در سوریه داشته‌است که فرماندهان سپاه قصد استقرار سلاح نقطه‌زن را دارند. و همچنین قصد ساخت پایگاه نظامی در مرز سوریه و اسرائیل را دارند که سراسر اسرائیل اینرا خط قرمز اسرائیل دانستند.[۶۷] چندین‌بار نیروهای قدس سپاه پاسداران و نیروهای شبه‌نظامی شیعه وابسته به آن قصد حملات تروریستی به خاک اسرائیل را داشتند که به گفته بنیامین نتانیاهو و ارتش دفاعی اسرائیل تمامی این عملیات‌ها خنثی شدند. اسرائیل از آغاز جنگ تا سال ۲۰۱۹ بیش از هزار مرتبه پایگاه‌ها و انبارهای مهمات جنگی جمهوری اسلامی ایران و نیروهای نیابتی آن را در مواضع سوریه و عراق و لبنان بمباران و منهدم کرد. همچنین دست به انتشار ده‌ها عکس هوایی از پایگاه‌های نظامی سپاه پاسداران در سوریه را در شبکات اجتماعی زده‌است. اسرائیل حتی نام چند تن از فرماندهان ارشد را همراه با وظایفشان در توئیتر منتشر کرد. اسرائیل مدعی شد که ایران با دمیدن به درگیری ‌ها، آتش جنگ سوریه را شعله‌ور تر می‌کند.[۶۸][۶۹][۷۰]


درگیری‌های غوطه[ویرایش]

کریم عبدالله، کودک چهل‌روزه سوری که در اثر بمباران ارتش سوریه مجروح و مادرش را ازدست داد. ۲۹ اکتبر ۲۰۱۷

از آغاز درگیری‌های سوریه تا سال ۲۰۱۹ چندین بار غوطه توسط نیروهای بشار اسد با یاری روسیه و ایران مورد حمله قرار گرفته‌است. محاصره غوطه شرقی عملیات نظامی می‌باشد که از آوریل ۲۰۱۳[۷۱] توسط دولت سوریه علیه معارضان سوری حاضر در منطقه »غوطه شرقی که از نوامر ۲۰۱۲ طی جنگ داخلی سوریه این منطقه را در دست گرفتند به راه افتاده‌است. از مناطق تحت محاصره می‌توان دوما، مسرابا‎، عربیل، حموریه، سقبا، بخشی از دمشق، بیت سوا، حرستا، زملکا، عین ترما‎ و کفر بطنا را نام برد.[۷۲] بر اساس آمارهای سال ۲۰۱۶ میلادی ۴۰۰٬۰۰۰ نفر در این منطقه که تنها وسعتی معادل ۱۰۰ کیلومتر مربع دارد گیرافتاده بودند.[۷۳] این عملیات‌ها با یاری جنگنده‌های روسی[۷۴] و پشتیبانی‌های نظامی و جنگ‌افزاری بی‌شمار جمهوری اسلامی ایران[۷۵] انجام گرفته شده‌است. طی این عملیات‌ها هزاران نفر کشته شدند. در فاصله فوریه تا مارس به مدت چندروز بیش از ۸۰۰ نفر توسط نیروهای مسلح سوریه به رهبری بشار اسد و با حمایت جمهوری اسلامی ایران کشته شدند.[۷۶][۷۷]

مرگ کودکان بر اثر حملات شیمیایی غوطه

منطقه غوطه تا کنون بیش از ۴۰ مرتبه[۷۸] مورد حملات شیمیایی قرار گرفته. در تاریخ ۲۱ اوت ۲۰۱۳ یک سری از حملات شیمیایی در منطقه غوطه در استان ریف دمشق در سوریه رخ داد. منابع مخالفین حکومت سوریه آمار تلفات این حملات را بین ۳۲۲[۷۹] تا ۱۷۲۹ نفر اعلام کردند.[۸۰] سازمان دیده‌بان حقوق بشر سوریه در کمترین برآورد، میزان تلفات را ۳۲۲ کشته تخمین زد[۷۹] و اعلام کرد که ۴۶ جنگجوی شورشی نیز در جمع کشته شدگان این حملات بوده‌اند.[۸۱] این حملات در مناطق تحت کنترل مخالفان رخ داد و مخالفان، دولت سوریه را مقصر و عامل حملات می‌دانستند.[۸۲] دولت سوریه در ابتدا وقوع حملات شیمیایی را انکار کرد، اما بعد مخالفان را مسئول این حملات دانست.[۸۳] ایالات متحده آمریکا، فرانسه، اسرائیل، سوئد، بریتانیا و ترکیه اسنادی دارند و بر این باورند که دولت سوریه با حمایت کامل روسیه و جمهوری اسلامی ایران[۸۴] مسئول این حملات بوده‌اند، در حالی مقامات روسیه و ایران همواره ادعا می‌کنند که شورشیان عامل این حملات بوده‌اند.[۸۵] اگر آمار تلفات این حادثه تأیید گردد، این حملات مرگبارترین حمله شیمیایی پس از حمله شیمیایی به حلبچه در مارس ۱۹۸۸ می‌باشد.[۸۶][۸۷]

فعالان حقوق بشر در دمشق گفتند در ابتدا به بازرسان اجازهٔ ورود به منطقه برای تحقیق داده نشد،[۸۸][۸۹] ولی بعد از درخواست آن‌ها در ۲۴ اوت حکومت سوریه طی سی ساعت یعنی در ۲۵ اوت به آن‌ها اجازهٔ ورود به منطقه را دادند.[۹۰][۹۱][۹۲] در ۲۶ اوت بازرسان به بعضی از مناطق دسترسی پیدا کردند، اما بعد از گذشت یک ساعت و نیم نیروهای دولت سوریه آن‌ها را مجبور به بازگشت از محل کردند و بازرسان امکان دسترسی به شش منطقه اصلی را نیافتند.[۹۳] طبق وال استریت جورنال، مقامات آمریکایی از بازرسان سازمان ملل خواستند که برگردند چون آمریکا شواهد کافی دارد که حمله کار حکومت سوریه بوده‌است. این مقامات همچنین گفتند حکومت سعی داشت با بمباران منطقه شواهد را از بین ببرد.[۹۴]

در نوامبر ۲۰۱۷ طبق گزارش سازمان رادیو و تلویزیون دولتی ترکیه، از زمان تصرف غوطه شرقی توسط نیروهای مسلح سوریه به رهبری بشار اسد هزاران خانوار غوطه‌ای از بحران کمبود مواد غذایی رنج می‌برند. کودکان با کمبود شدید غذایی راهی مدرسه می‌شوند و توانایی یادگیری آموزش‌های تحصیلی را ندارند.[۹۵]

قطعنامه ۲۴۰۱ سازمان ملل که در ۲۸ فوریه ۲۰۱۸ به تصویب رسید طرفین درگیر در سوریه، از جمله غوطه شرقی را به ۳۰ روز آتش‌بس موظف می‌کرد اما ارتش سوریه به بهانه جنگ علیه تروریسم حملات خود را ادامه داد.

در مارس ۲۰۱۸ آنتونیو گوترش، دبیرکل سازمان ملل متحد غوطه شرقی را جهنم روی زمین توصیف کرد و از همه نیروهای درگیر در منطقه خواست برای پایان دادن به یک تراژدی انسانی‌هر چه سریع‌تر عملیات نظامی در این منطقه را متوقف کنند. جنایات جنگی در منطقه غوطه یکی از بزرگ‌ترین جنایات علیه بشریت قرن بیستم شناخته می‌شود.[۹۶]

کشتار حوله[ویرایش]

اعتراضات مردم منطقه حوله به کشتار حوله

درگیری‌های حلب[ویرایش]

در ژوئیه ۲۰۱۲ شورشیان مخالف دولت بشار اسد محله‌های شرق شهر حلب را به تصرف خود در آوردند و این شهر عملا به دو بخش تقسیم شد و به تدریج درگیری‌های بین نیروهای دولتی و شورشیان افزایش یافت و بمباران شدید مناطق شرقی توسط ارتش سوریه و همینطور شورشیان، منجر به خروج و آوارگی بیش از یک میلیون غیرنظامی ساکن شهر شد. حدود نیم میلیون نفر هم با از دست دادن خانه‌های خود در سال اول درگیری‌ها، در همان مناطق شرقی حلب آواره شدند.[۹۷] جمهوری اسلامی ایران و حزب‌الله لبنان، در این درگیری‌ها هم پشتیبانی نیروی نظامی و هم پشتیبانی جنگ‌افزاری و مالی از بشار اسد را کردند. در ۲۲ دسامبر ۲۰۱۳ (۱ دی ۹۲) هلی‌کوپترهای ارتش سوریه با پرتاب بشکه‌های حاوی ماده منفجره تی‌ان‌تی بر روی محلات تحت کنترل شورشیان، ده‌ها نفر را در شهر حلب کشتند. آمار کشته شدگان بین ۴۰ تا ۶۰ تن اعلام شد. گرچه «بمب‌های بشکه‌ای» از دقت بالایی برخوردار نیستند، اما سبب تخریب گسترده می‌شوند. به گفته کارشناسان نظامی استفاده از این بمب‌ها دلیل اصلی شمار فراوان قربانیان است.[۹۸]

بنابر اعلام دیدبان حقوق بشر از ژانویه تا مارس ۲۰۱۳، در فاصله ژانویه تا ماه مارس (سه ماه) ۱۴۷ جسد در حاشیه این رودخانه یافت شد و بیشتر قربانیان در محله‌های تحت کنترل دولت کشته شده‌اند.[۹۹]

در دسامبر ۲۰۱۶ طی نبرد حلب که ارتش سوریه با همکاری روسیه بخش شرقی حلب را از دست شورشیان سوری بازپس گرفتند، سازمان ملل متحد نسبت به تلفات غیرنظامی و آوارگان شرق حلب توسط سوریه ابراز نگرانی کرد. صلیب سرخ جهانی نیز از طرف‌های درگیر در جنگ حلب خواست برای حفظ جان غیرنظامیان، که هیچ منطقه امنی برایشان وجود ندارد، تلاش کنند. یان اگلند مشاور فرستاده ویژه سازمان ملل متحد در امور سوریه نیز در توییتر خود نوشت : «روسیه و سوریه هر دو به طور مساوی در برابر اعمال تخریبی و نادرستی که نیروهای دولتی در حلب انجام بدهند مسئول خواهند بود.» [۱۰۰]

نیروهای نیابتیِ جمهوری اسلامی ایران یعنی حزب‌الله لبنان شیعیان عراق نقش بارزتری را ایفا کردند. جمهوری اسلامی و نیروهای نیابتیِ او به جنایت علیه بشریت محکوم شدند. از بابت بمباران شدید غیرنظامیان و نرسیدن کمک‌های امدادی به این منطقه، انتقاد بین‌المللی از دولت سوریه و حامیان آن را درپی داشت.[۱۰۱][۱۰۲] در این بین زید رعد حسین، مامور عالی‌رتبه سازمان ملل در حقوق بشر گفت که بمباران حلب و رفتار نیروهای ارتش و متحدان آنها در نبرد حلب می تواند مصداق جنایات جنگی در نظر گرفته شود.[۱۰۳] از آغاز نبرد حلب تا زمان پیروزی کنترل ارتش سوریه بر شرق حلب، تقریبا هرروز بر سر مردم بمباران هوایی و زمینی از سوی سوری و روسیه انجام می‌گرفته و آرامشی درکار نبود. مثلا یک عکس‌بردار وطن‌پرست معروف سوری مخالف بشار اسد، به نام عبدالرحمن اسماعیل در سال ۲۰۱۶ طی نبرد حلب گفت : «اینجا در شرق حلب، این زندگی هر روز ماست. وحشتی که هواپیماهای سوریه و روسیه هر روز بر سر ما می‌ریزند.‌»[۱۰۴] در واکنش به دخالت همه‌جانبه‌ی جمهوری اسلامی در نبرد حلب، روزهای ۲۵ و ۲۶ آذرماه ۱۳۹۵ (دسامبر ۲۰۱۶) صدها نفر از مردم ترکیه و پناهندگان سوری در در مقابل سفارت جمهوری اسلامی ایران در آنکارا و کنسولگری این کشور در استانبول تجمع کردند تا به نقش تهران در حملات حکومت سوریه و حضور نظامی ایران در حلب اعتراض کنند. به نوشته خبرگزاری آناتولی شرکت‌کنندگان با سردادن شعارهای «ایران قاتل، از سوریه بیرون برو»، «حلب قبرستان ایران خواهد شد» و «مردم حلب تنها نیستند»؛ انزجار خود را از جنایات جنگی حکومت اسد و حامیان آن اعلام کردند.[۱۰۵][۱۰۶][۱۰۷][۱۰۸]

درطی این نبرد، صدها هزار نفر از حلب فرار کرده‌اند. درسال ۲۰۱۸ حکومت بشار اسد با تصویب قانونی موسوم به «قانون شماره ۱۰» حق مالکیت شخصی را نقض کرده است. بر اساس این قانون حکومت می تواند خانه های افراد فراری در سراسر سوریه را مصادره کند و نیازی به جبران خسارت ندارد. جمهوری اسلامی ایران نه تنها اقدامات حکومت سوریه را محکوم نمی‌کند بلکه خود از پیشگامان این اقدامات است.[۱۰۹] مخالفان بشار اسد می‌گویند که دلایل حملات ارتش سوریه به غیرنظامیان، جهت تغییر بافت جمعیتی سوریه و اسکان جمعیتی است که با حکومت مشکلی ندارند[۱۱۰] و همچنین ایجاد رعب و وحشت برای نابودی هرگونه مقاومتی مردمی و نظامی علیه دولت است.[۱۱۱]

حملات شیمیایی خان‌شیخون[ویرایش]

در تاریخ ۴ آوریل سال ۲۰۱۷، شهر خان شیخون در استان ادلب، که تحت کنترل گروه تحریر الشام (گروه مخالفان بشار اسد) قرار داشت، هدف حمله و بمباران سنگین هوایی قرار گرفت[۱۱۲] که به دنبال این حمله، مسمومیت شیمیایی گسترده‌ای در بین غیرنظامیان به وقوع پیوست. در واقع گفته می‌شود این فاجعه توسط نیروهای بشار اسد رئیس‌جمهور سوریه با پشتیبانی جمهوری اسلامی ایران و روسیه انجام گرفت. بشار اسد برای سرکوب مخالفان خود با پشتیبانی روسیه و ایران، قصد سرکوب مردم معترض و تحریرالشام را داشت. انتشار گاز سمی، به احتمال زیاد سارین، منجر به تلفات گسترده در بین غیرنظامیان گردید. اداره بهداشت ادلب گزارش داد در این حمله ۵۸ تن کشته و بیش از ۳۰۰ تن زخمی شده‌اند.[۱۱۳] در صورت تأیید، این واقعه مرگبارترین حمله با استفاده از سلاح‌های شیمیایی پس از حملات غوطه در سال ۲۰۱۳ بوده‌است.[۱۱۴] پیش‌نویس قطعنامه‌ای دربارهٔ تحقیق بیشتر پیرامون حمله شیمیایی با رأی وتوی روسیه به تصویب نرسید؛ روسیه با وتوی خود حتی اجازه نداد که شورای امنیت سازمان ملل متحد عاملان و مرتکبان این حملات را پیگیری کند و از طرفی دیگر ایران هیچگونه واکنش منفی به این حملات نشان نداده‌است. ایران و روسیه، بزرگ‌ترین مخالفان آتش‌بس و توقف جنگ در استان ادلب بودند، به همین‌دلیل، ایران و روسیه را بزرگ‌ترین حامیان ترویسم در جهان می‌دانند.[۱۱۵][۱۱۶][۱۱۷][۱۱۸]

حملات شیمیایی دوما[ویرایش]

«دیروز وزارت‌خارجه آمریکا آنچه که جهان از مدت‌ها قبل می‌دانست را تأیید کرد. رژیم قاتل اسد، با حمایت رژیم ایران و روسیه، هم‌چنان به استفاده از سلاح های شیمیایی علیه غیرنظامیان بی‌گناه در سوریه ادامه می‌دهد. در دنیایی که بازیگران بد به سلاحهای کشتار جمعی دسترسی دارند، این‌که به این موضوع توجه نمی‌شود، هشدار دهنده است.»
توئیت سناتور مارکو روبیو، عضو ارشد مجلس سنای ایالات متحده آمریکا در ۲۸ سپتامبر ۲۰۱۹ [۱۱۹]

«
»

محاصرات ادلب[ویرایش]

از سال ۲۰۱۱ تا کنون، منطقه ادلب چندین‌بار مورد حمله قرار گرفت و صدها نفر طی حملات نیروهای دولتی سوریه قربانی شدند و بیش از یک‌میلیون نفر آواره شدند. عملیات بازپس‌گیری ادلب با همکاری ارتش روسیه و ارتش سوریه و پشتیبانی مالی و تسلیحاتی جمهوری اسلامی ایران در سال ۲۰۱۹ در منطقه ادلب علیه معارضان اسلام‌گرا و هیئت تحریرالشام انجام گرفته‌است.[۱۲۰] همچنین روسیه و سوریه چندین مرتبه بیمارستان‌ها و مراکز بهداشتی که ارتباطی به نظامی‌گری نداشتند را بمباران کردند و چندین قربانی برجای گذاشت.[۱۲۱][۱۲۲] در نوامبر ۲۰۱۹ حمله هوایی نیروهای دولتی به «دیرالشرق» در جنوب ادلب دستکم ۱۳ نفر، از جمله ۷ کودک کشته شده‌اند. ادلب در جنوب سوریه، سنگر تحریرالشام، شاخه سوری القاعده است. فرانسه حمله به آوارگان جنگی را محکوم کرد. به گزارش شبکه خبری الجزیره، وزیر خارجه فرانسه بمباران غیرنظامیان در روستای «حاس» در جنوب استان ادلب را محکوم کرده است.[۱۲۳][۱۲۴][۱۲۵][۱۲۶]

دیدبان حقوق بشر سوریه ۲۰ ژوئن ۲۰۱۹ اعلام کرد که در بمباران هوایی ادلب و حومه آن توسط جنگنده‌های دولتی سوریه، دست‌کم ۲۸ نفر نفر کشته و بمباران دو روستا در «جبل‌الزاویه» واقع در جنوب ادلب ۱۲ غیرنظامی از جمله ۳ کودک کشته شد.[۱۲۷]

ادلب با ترکیه هم‌مرز است، به همین دلیل در ۱۷ سپتامبر ۲۰۱۸ «توافق سوچی» که درباره منطقه امن در سوریه بوده، میان ترکیه و روسیه به امضا رسیده. از آغاز توافق سوچی تا نوامبر ۲۰۱۹ حدود هزار و ۳۰۰ نفر طی حملات ارتش سوریه و روسیه به قتل رسیدند.[۱۲۸][۱۲۹]

سناریوی مدافعان حرم[ویرایش]

برخی از رسانه‌های منتقد و مخالف جمهوری اسلامی ایران مدافعان حرم را یک سناریو و تئوری توطئه می‌دانند.[۱۳۰] این ادعا مبنی بر اعزام این نیروها تحت اسم «مدافع حرم» به سوریه در راستای حمایت نظامی، سیاسی و اقتصادیِ جمهوری اسلامی ایران از حکومت بشار اسد و سرکوب مردم سوریه می‌باشد.[۱۳۱] شورای ملی سوریه، معارضان سوری، ایالات متحده، اروپا، انگلستان، عربستان سعودی و اسرائیل با ارائه مستنداتی نیروهای ایرانی در سوریه را به همدستی در جنایات علیه مردم سوریه و کشتار غیر نظامیان متهم می‌کنند.[۱۳۲][۱۳۳][۱۳۴][۱۳۵][۱۳۶][۱۳۷] آن‌ها می‌گویند که مدافعان حرم، به‌طور نسبی مدافعان دولت بشار اسد هستند و در جنایات جنگی علیه مردم معترض، شریک نیروهای وی می‌باشند. به بیان دیگر، عبارت «مدافعان حرم» یک عبارت پرواپاگاندایی و عوام‌فریبانه‌ای می‌باشد که جمهوری اسلامی ایران صرفاً می‌خواهد از آن سوءاستفاده تبلیغاتی کند.[۱۳۸][۱۳۹] [۱۴۰]

حمله به بیمارستان‌ها و مدارس[ویرایش]

نیروهای همکار جمهوری اسلامی ازجمله ارتش سوریه و ارتش روسیه چندین‌مرتبه مراکز بهداشتی و مدارس مورد حمله قرار داده‌اند. به گزارش سازمان پزشکان بدون مرز، بیش از ۸۰ بیمارستان و درمانگاه مورد حمایت این سازمان طی سالهای ۲۰۱۵ و ۲۰۱۶ میلادی هدف حملات هوایی قرار گرفته و بمباران شده است. در این حملات بیش از ۱۰۰ نفر شامل بیماران و کادر پزشکی جان باخته اند. گروه پزشکان مدافع حقوق بشر نیز در گزارشی اعلام کرده است که از سال ۲۰۱۱ میلادی تاکنون تنها در سوریه حدود ۷۴۰ پزشک در بیش از ۳۴۰ حمله به بیمارستان ها کشته شده اند. برخی از این اقدامات را نیروهای نیابتیِ جمهوری اسلامی انجام دادند.[۱۴۱][۱۴۲]

چندین بار در سال ۲۰۱۴ و همچنین علناً روز ۱۵ فوریه ۲۰۱۶ بیمارستان مخصوص کودکان در شهر اعزاز در سوریه مورد هدف موشکی قرار گرفت و ۱۴ شهروند غیرنظامی کشته شدند. دو روز بعد یعنی ۱۷ فوریه ۲۰۱۶ یک فرمانده نیمه‌ارشد نیروی هوایی سوریه که از ارتش سوریه فرار کرد و به ارتش آزاد سوریه پیوست، در اعترافاتش گفت: «ما اغلب اوقات در حملات هوایی علیه مواضعات نظامی و غیرنظامی از خلبانان حرفه‌ای ایرانی استفاده می‌کردیم.»[۱۴۳][۱۴۴][۱۴۵][۱۴۶] دکتر ابوالز پزشک جراحی در حلب بود، گفته‌بود : «آنها بیمارستان را در ماه فوریه سال ۲۰۱۴ میلادی بمباران کردند و بخشی از بیمارستان به دلیل اصابت موشک از بین رفت. نیروهای دولتی نیز بار دیگر در فاصله ماه های مه و آگوست ۶ بار بیمارستان را هدف قرار دادند. در دو حملۀ آخر آنها بخش های زیادی از بیمارستان به طور کامل تخریب شد. بیمارستان دیگر امکان سرویس دهی به بیماران را نداشت و برای اینکه بتوانیم به مداوای بیماران ادامه دهیم، مجبور بودیم به زیر زمین برویم و در آنجا کار کنیم.»[۱۴۷][۱۴۸]

به گزارش آسوشیتدپرس، حمله به مدرسه و بیمارستان در «دیرالعصافیر» در ۱ آوریل ۲۰۱۶ برابر با ۱۲ فروردین ۱۳۹۵ رخ داده‌بود. به گزارش خبرگزاری فرانسه حمله به این منطقه در اطراف دمشق بیش از ۳۰ کشته برجای گذاشته‌است. سازمان دیدبان حقوق بشر سوریه که مقر آن در لندن است شمار کشته‌شدگان را دست‌کم ۳۳ نفر عنوان کرده و می‌گوید در میان کشته‌شدگان کودکان و نیروهای غیرنظامی امدادگر نیز حضور داشتند. جان کربی، سخنگوی وزارت خارجه آمریکا، نیروهای اسد را مقصر دانست و در واکنش گفت : «ما شدیدا این حملات را که مستقیما علیه غیرنظامیان انجام شده، محکوم می‌کنیم».[۱۴۹]

در ۲۷ و ۲۸ آوریل ۲۰۱۶ بر اثر بمباران و توپ‌باران ارتش سوریه به شهر حلب بیش از ۶۰ نفر کشته شدند. حداقل ۲۷ نفر از قربانیان بر اثر حمله هوایی ارتش سوریه به یک درمانگاه سازمان پزشکان بدون مرز و ساختمان همجوار آنجان خود را از دست دادند. بر اساس گزارش خبرگزاری‌های رویترز و آسوشیتدپرس، بیمارستان قدس شهر حلب که سازمان پزشکان بدون مرز و کمیته بین‌المللی صلیب سرخ آن را اداره می‌کنند، هدف حملات هوایی قرار گرفت که این رخداد به مرگ شش نفر از پرسنل بیمارستان، سه کودک و دست‌کم ۱۸ نفر دیگر انجامیده است. تنها در طول هفته گذشته‌ی این حادثه، حدود ۲۰۰ غیرنظامی در سوریه کشته شده‌اند که نیمی از آنها در حلب و نواحی اطراف آن بوده‌اند.[۱۵۰][۱۵۱][۱۵۲]

در سال ۲۰۱۹ چندین‌بار بیمارستان‌ها و مراکز بهداشتی ادلب توسط روسیه و سوریه بمباران شده‌اند، ارتش سوریه با حمایت هنگفت مالی جمهوری اسلامی ایران، دست به ساخت و خرید تسلیحات مخرب و ممنوعه شده‌است.[۱۵۳]

استفاده نظامی از کودکان[ویرایش]

در ژوئن ۲۰۱۲ سازمان ملل در گزارشی اعلام کرد که نیروهای بشار اسد اقدام به بازداشت، شکنجه، قطع عضو و تجاوز جنسی به کودکان کرده و «از آنها به عنوان سپر انسانی استفاده می‌کنند». گزارش سازمان ملل در مورد کودکان در مناطق نبرد که براساس اظهارات ده‌ها شاهد عینی تنظیم شده می‌نویسد که پسران و دختران بین هشت تا ۱۳ سال توسط سربازان دولتی سوریه از خانه‌هایشان ربوده می‌شوند. در جریان حملات دولتی به روستاهای ناآرام، از این کودکان ربوده‌شده به عنوان سپر انسانی استفاده می‌شود و آنها را به شیشه‌های اتوبوس‌های حامل نظامیان می‌بندند تا از تیراندازی به این اتوبوس‌ها پیشگیری شود.[۱۵۴] وزارت کشور ایران در سال ۲۰۱۵ تخمین زده‌بود که حدود یک و نیم میلیون افغانی در ایران در ایران هستند که بسیاری از امان مدارک اقامت و حق تابعیت ایران را ندارند. دیده‌بان حقوق بشر در سال ۲۰۱۷ میلادی گزارشی منتشر کرده که می‌گفت برخی از پناهجویان افغانی به امید دریافت اجازه اقامت قانونی و تابعیت ایرانی برای خانواده خود، داوطلب اعزام به جنگ داخلی سوریه شدند. این داوطلبان تحت عنوان لشکر فاطمیون شناخته می‌شوند و وابسته به نیروی قدس سپاه پاسداران انقلاب اسلامی می‌باشند.[۱۵۵] در ازای به جنگ رفتن یک افغانی به جبهه سوریه و سپس کشته‌شدن وی، به خانواده او تابعیت ایرانی اعطا می‌شود. درحالی که این‌که یک تصمیم ضد حقوق بشری می‌باشد. کمال یک آواره افغانی در ایران به دویچه وله گفت: «بسیاری از آوارگان افغان استخدام شده اند و به سوریه سفر کرده اند چرا که آنها یا به پول نیاز دارند یا به مجوز اقامت؛ و یا هر دو».[۱۵۶] دیدبان حقوق بشر گفته بود که ایران کودکان افغانی را که حتی زیر ۱۵ سال سن دارند را بدون بررسی سن‌وسال و اسناد هویتی، به جنگ خونین سوریه می‌فرستد. دیدبان حقوق بشر گفت هرچند روی سنگ قبر دو تن از این کودکان سنشان ۱۸ ساله نوشته شده، اما خانواده هایشان به رسانه‌ها گفته‌اند که کودکانشان در مورد عمرشان دروغ گفته بودند تا بتوانند به این نیروی مسلح بپیوندند.[۱۵۷] سارا لی ویتسون مدیر خاورمیانه در دیدبان حقوق بشر گفت «مقامات ایرانی باید افراد مسئول استخدام این کودکان را بازداشت کنند و هرچه سریعتر روند استخدام کودکان مهاجر داوطلب برای اشتراک در جنگ را متوقف نمایند.» پروتکل انتخابی پیمان‌نامه حقوق کودک در مورد اشتراک در درگیری های مسلحانه که در ۱۲ فوریه ۲۰۰۲ وارد کار شده، توسط ایران امضا گردیده، اما مجلس شورای اسلامی آن را تصویب نکرده است. این پروتوکل حداقل سن برای اشتراک در منازعات مسلحانه را ۱۸ سال تعیین کرده است. ویتسون مدیر خاورمیانه در دیدبان حقوق بشر گفت که ایران باید محافظت از کودکان پناهنده‌ افغان را بهبود بخشد و آنها را در برابر مأمورانِ استخدام‌ کننده‌، بی‌‌پناه نگذارد. وی افزود ایران باید فوراً پروتکل انتخابی را تصویب کند و تضمین کند که کودکان افغان برای جنگیدن در سوریه به کار گرفته نمی‌شوند. در گزارش دیدبان حقوق بشر گفته شده که طبق اساسنامه‌ رُم دیوان بین‌المللی کیفری، سربازگیری یا جذب کودکان زیر ۱۵ ساله به نیروهای مسلح ملی یا استفاده از آنها برای مشارکت فعال در نبرده یک جنایت جنگی است. ایران عضو اساسنامه‌ رم نیست. کارشناسان می‌گویند، لشکر فاطمیون هم یگانی است برای دفاع از حکومت بشار اسد.[۱۵۸][۱۵۹][۱۶۰][۱۶۱]

همکاری مشترک با روسیه و ترکیه[ویرایش]

بحران سوریه با دخالت روسیه و اعلام وزارت دفاع این کشور در ۳۰ سپتامبر ۲۰۱۵ مبنی بر آغاز حملات هوایی در سوریه وارد مرحله جدیدی شد. دیده بان حقوق بشر سوریه طی گزارشی اعلام کرد از زمان مداخله روسیه در جنگ داخلی سوریه در سال ۲۰۱۵ تا ۲۰۱۹ حدود ۶۶۸۶ غیرنظامی سوری، از جمله ۱۹۲۸ کودک و ۸۰۸ زن کشته و ۳.۳ میلیون نفر دیگر آواره شده اند.[۱۶۲]

گروه سوری‌ها برای حقوق‌بشر گزارش داده‌بود که از از سال ۲۰۱۱ تا ۲۰۱۷ میلادی در اثر حملات نیروهای بشار اسد و شبه‌نظامیان وابسته به آن و دولت روسیه روی هم‌رفته تعداد ۸۳٫۰۰۰ نفر از مردم عادی به قتل رسیده‌اند، علاوه بر این عدد تعداد ۷٫۰۰۰ نفر از مقاومت مردمی علیه دولت بشار اسد به قتل رسیده‌اند.[۱۶۳] طبق گفته کمیسیون تحقیق سازمان ملل، ارتش روسیه موجب جنایات جنگی و نقض فاحش حقوق مردم در سوریه گشت و به علت استفاده از بمب‌های غیرهدایت شونده در حملات هوایی موجب افزایش تلفات غیرنظامی در سوریه شده است.[۱۶۴] جمهوری اسلامی ایران که همیشه مدعی بود با کودک‌کش‌ها مبارزه میکند، به بهانه نبرد با داعش با ارتش روسیه در سوریه همکاری می‌کند و با یکدیگر روابط نظامی و تسلیحاتی دارند.[۱۶۵]

پشتیبانی مالی و جنگ‌افزاری از رژیم اسد[ویرایش]

دیدار آیت‌الله علی خامنه ای و بشاراسد.
دیدار حموده یوسف صباغ رئیس مجلس سوریه با محمد جواد ظریف وزیر امور خارجه ایران

جمهوری اسلامی، از همان آغاز بحران سوریه برای حمایت از حکومت بشار اسد کمک‌های تسلیحاتی را آغاز کرد. تا جایی که در نیمه اول سال ۱۳۹۰، اتحادیه اروپا سه عضو ارشد سپاه پاسداران و نیروی قدس سپاه را به دلیل تامین تجهیزات و پشتیبانی از سرکوب معترضان در سوریه تحریم کرد.حمایت‌های ایران با بالا گرفتن جنگ داخلی سوریه ابعاد گسترده‌تری یافت و از کمک‌های تسلیحاتی و آنچه مقام‌های ایران کمک‌های مستشاری می‌خوانند به کمک‌های مالی و تجاری رسید.[۱۶۶] معارضان سوری گفته‌بودند جمهوری اسلامی علاوه‌بر پول و نیروی انسانی، پهبادهای تجسسی به حکومت اسد می‌دهد. برای نخستین ‌باره، در اوت ۲۰۱۲ برابر با مرداد ۱۳۹۱ آن‌ها سه پهباد ایرانی درحال تعمیر را در آزمایشگاهی در شهر حلب سوریه پیدا کردند.[۱۶۷][۱۶۸]

در سال ۲۰۱۶ به گفته استفان دی میستورا، فرستاده ویژه سازمان ملل در سوریه، حکومت ایران سالانه دست‌کم ۶ میلیارد دلار برای نگهداشتن حکومت بشار اسد در قدرت هزینه می کند در حالی که برخی از تحلیلگران این هزینه را بین ۱۵ تا  ۲۰ میلیارد دلار در سال ارزیابی کرده‌اند.[۱۶۹]

شکنجه و کشتار در زندان‌ها[ویرایش]

زندان صیدنایا‎‎ (به زبان عربی: سجن صیدنایا) بزرگ‌ترین زندان سوریه و یکی از مخوف‌ترین شکنجه‌گاه‌های خاورمیانه می‌باشد. این زندان نظامی در ۱۷ کیلومتری شمال دمشق و ۵ کیلومتری جنوب غربی صیدنایا‎‎ قرار دارد. در ۷ فوریه ۲۰۱۷ سازمان عفو بین الملل گزارشی با عنوان «سلاخ خانه بشری: اعدام و نابودسازی جمعی در زندان صیدنایا سوریه» مبتنی بر اظهارات ۸۴ شاهد عینی، منتشر کرد که دولت سوریه را به پیش گرفتن سیاست نابودسازی متهم می‌کند. این گزارش ادامه می‌دهد که از زمان آغاز خیزش سوریه و بحران سوریه از سال ۲۰۱۱ تا ۲۰۱۷ میلادی، انبوهی غیرنظامی، که تعداد آنها بین ۵۰۰۰ تا ۱۳۰۰۰[۱۷۰] تن ذکر می‌شود، در این زندان با همکاری و پشتیبانی جمهوری اسلامی ایران و روسیه اعدام شده‌اند. [۱۷۱][۱۷۲] این گزارش می گوید که بین سال های ۲۰۱۱ و ۲۰۱۵ هرهفته گروه های حداقل ۵۰ نفره از زندانیان صیدنایا از سلول هایشان بیرون آورده می شدند، کتک می خوردند و نیمه شب با پنهانکاری شدید اعدام می شدند. زندانیان سابق می‌گویند شکنجه‌گران به زبان فارسی تکلم می‌کردند[۱۷۳][۱۷۴] برخی از آن‌ها لباس شخصی و برخی از آنان لباس‌هایی مشابه البسه سپاه پاسداران انقلاب اسلامی بر تن داشتند. بشار اسد در ۱۰ فوریه ۲۰۱۷ در مصاحبه‌ای این گزارش را رد کرد و گفت: «به هیچ‌وجه حقیقت ندارد.» زندانیان آزادشده مدعی هستند که زندانبانان از انواع روش‌های شکنجه و کشتار جمعی مثل بستن به زنجیر و قرقره، فرش پرنده، شوک و صندلی الکتریکی، شلاق زدن تا دم مرگ، اعدام از طریق خودکشی تحمیلی، تیرباران، پرتاب از ارتفاع، کشتار با اره‌برقی، سوراخ‌سوراخ کردن کف دست‌ها و ران‌ها، لگد زدن با کفش‌های خاکی، خوراندن مدفوع و ادرار، لیسیدن آب کثیف روی زمین از شدت تشنگی، ندادن آب و غذا، کشتار اعضای خانواده به‌طرز فجیع در مقابل چشمان یکدیگر، استفاده از کوره آدم‌سوزی برای نابودی جنازه‌ها، خوراندن گوشت مرده هم‌سلولی‌ها با توسل به زور و شکنجه‌های روحی و توهین و تهمت استفاده می‌کردند.[۱۷۵][۱۷۶][۱۷۷]

«آیا می توانید ما را در حالی تصور کنید که در نیمه‌شب از خواب بیدارمان کرده‌اند، نام برادران و خواهرانمان را خوانده‌اند، سپس با حوله چشم‌هایمان را بسته و همگی را به حیاط اعدام برده اند در حالی که دستهایمان روی سرمان است مثل اینکه در ورزشگاه رومی‌ها هستیم؟ و به کدامین گناه هم‌وطنی را در مقابل چشمهایمان با اره‌برقی تکه‌تکه می‌کنند سپس گوشت خون‌آلود او را به ما می‌دهند؟»
ریمون سویدان؛ یکی از زندانیان آزادشده لبنانی مقیم سوریه.[۱۷۸]

در ژوئیه ۲۰۱۷ روزنامه گاردین گزارش یک زندانی سوری آزادشده که نیروهای امنیتی سوریه او را دستگیر و شکنجه کردند را بدون اطلاعات شخصی منتشر کرد :

من پانزده سالم بود که دستگیرشدم و برای ماه‌ها تحت شکنجه روحی و جسمی قرارگرفتم. خودم را خوش شانس می‌دانم که زنده ماندم اما در این بین، بارها آرزوی مرگ کردم. خوشحالی‌ کنونی‌ام بابت بازگشت به زندگی، گره‌ خورده‌است با درد و اندوه دویست‌هزار هم‌وطن دیگرم که در سیاه‌چالهای سوریه محبوسند. شادی‌‌ام هیچوقت کامل نخواهد بود تا وقتی برادران و خواهرانم پشت آن دیوارهای بلند زجر می‌کشند. من همچنان محبوس خاطراتم مانده‌ام. حلب خانه من است. سال ۲۰۱۳ به ناچار شهر را که زیر باران بمب‌های بشکه‌ای و در محاصره اسد و حامیانش بود، ترک کردم. با مادرم و خواهر و برادرانم به لبنان فرار کردیم. در چهارده سالگی مدرسه را رها کردم که کار کنم و خرج خانواده را تامین کنم. اواخر سال ۲۰۱۴ ناچار به برگشت به سوریه شدیم چون نتوانستیم هزینه اقامت و اجازه کار در لبنان را مهیا کنیم...

...در مدت ده‌ماهی که در زندانهای اسد اسیر بودم، خانواده ام را فقط در خواب می‌دیدم. شبها که صدای ناله و فریاد برای یکی دوساعت متوقف می‌شد، می‌توانستم چشمانم را ببندم و تلاش کنم به یاد بیاورم که زندگی‌ای شبیه یک انسان چگونه بود. فقط وقتی به خواب می‌رفتم به زندگی برمی‌گشتم. توصیف قصاب‌خانه بشاراسد در حیطه کلام نمی‌گنجد؛ با وجود این ، به طرز دهشتناکی حقیقی‌ است... آنقدر گرسنگی به ما داده بودند که بدنمان از فرم آدمیزاد خارج شده بود، به ضرب شلاق و کتک و شوک الکتریکی و تحمل گرسنگی...

داستان من، شبیه صدها هزارداستان مشابه است. از شما می‌خواهم فرای عدد رقم یکبار تصور کنید، اگر این اتفاق برای شما می‌افتاد حقیقتا چه می‌کردید؟ یا برای برادرتان، خواهرتان، پدر یا مادرتان یا فرزندان ودوستانتان؟ آیا همچنان از امتداد قدرت دولت سوریه و کسانیکه مسئول این جنایات هستند حمایت می‌کردید؟[۱۷۹]

اعتراضات علیه مداخلات جمهوری اسلامی ایران[ویرایش]

در سوریه ده‌ها بار علیه مقامات جمهوری اسلامی ایران به علت مداخله در سوریه از سوی مردم سوریه اعلام انزجار شده‌است، اما به دلیل سرکوب خشن رژیم اسد، اعتراضات در خارج از سوریه از سوی پناهندگان سوری انجام می‌گیرد. درپی دخالت جمهوری اسلامی ایران در نبرد حلب، در دسامبر ۲۰۱۶ صدها نفر از مردم ترکیه و پناهندگان سوری در در مقابل سفارت جمهوری اسلامی ایران در آنکارا و کنسولگری این کشور در استانبول تجمع کردند تا به نقش تهران در حملات حکومت سوریه و حضور نظامی ایران در حلب اعتراض کنند. شرکت‌کنندگان با حمل پلاکاردهایی، شعارهایی علیه مداخله‌گران خارجی، سر دادند. [۱۸۰][۱۸۱][۱۸۲][۱۸۳]

شعارها و پلاکاردها[۱۸۴][۱۸۵] :

  • آیت‌الله ایران، کودکان را می‌کشد
  • دوباره خواهیم خیزید
  • ایران قاتل، از سوریه بیرون برو
  • حلب، قبرستان ایران خواهد شد
  • مردم حلب تنها نیستند

همچنین در سال ۲۰۱۷ ده‌ها نفر با تجمع در مقابل ساختمان شورا و کمیسیون اتحادیه اروپا در بروکسل پایتخت بلژیک علیه بشار اسد، رئیس‌جمهوری سوریه، ولادیمیر پوتین، رئیس جمهور روسیه، آیت الله علی خامنه ای رهبر ایران و حسن نصرالله دبیرکل حزب‌الله لبنان شعارهایی همانند «حلب خونین می‌شود»سر داده و تظاهرات کردند.[۱۸۶][۱۸۷]

جستار وابسته[ویرایش]

پیوند به بیرون[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. Syrian war monitor says 465,000 killed in six years of fighting
  2. روشنایی، نسیم (۱۴ اسفند ۱۳۹۶). [www.radiozamaneh.com «موضع اخلاقی و انسانی مخالفت با دخالت ایران در سوریه»] مقدار |نشانی بایگانی= را بررسی کنید (کمک). رادیو زمانه. بایگانی‌شده از اصلی در پارامتر |پیوند بایگانی= نیاز به وارد کردن |تاریخ بایگانی= دارد (کمک). دریافت‌شده در ۱۱ آبان ۱۳۹۸.صفحه پودمان:Citation/CS1/fa/styles.css محتوایی ندارد.
  3. [www.radiofarda.com «کمیته مجلس آمریکا، ایران، اسد و روسیه را به «جنایت جنگی» متهم کرد»] مقدار |نشانی بایگانی= را بررسی کنید (کمک). رادیوفردا. ۱۳ اسفند ۱۳۹۴. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۹ اکتبر ۲۰۱۹.صفحه پودمان:Citation/CS1/fa/styles.css محتوایی ندارد.
  4. [www.bbc.com «سوریه چگونه 'دوست و برادر' ایران شد؟»] مقدار |نشانی بایگانی= را بررسی کنید (کمک). همن سیدی (تحلیل‌گر سیاسی). بی‌بی‌سی فارسی. ۶ ژوئیه ۲۰۱۸. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۹ اکتبر ۲۰۱۹.صفحه پودمان:Citation/CS1/fa/styles.css محتوایی ندارد.
  5. «Archive of evil' damns Syria's President Assad». thetimes. دریافت‌شده در ۲۱ نوامبر ۲۰۱۹.صفحه پودمان:Citation/CS1/fa/styles.css محتوایی ندارد.
  6. [www.radiozamaneh.com «ایران مهم‌ترین عامل منطقه‌ای بحران است»] مقدار |نشانی بایگانی= را بررسی کنید (کمک). علی کشتگر (تحلیل‌گر سیاسی). رادیو زمانه. ۲ آبان ۱۳۹۴. بایگانی‌شده از اصلی در پارامتر |پیوند بایگانی= نیاز به وارد کردن |تاریخ بایگانی= دارد (کمک). دریافت‌شده در ۱۱ آبان ۱۳۹۸.صفحه پودمان:Citation/CS1/fa/styles.css محتوایی ندارد.
  7. [www.bbc.com «چرا ایران رژیم سوریه را رها نمی‌کند؟»] مقدار |نشانی بایگانی= را بررسی کنید (کمک). میثم بهروش (پژوهش‌گر روابط بین‌الملل). بی‌بی‌سی فارسی. ۸ نوامبر ۲۰۱۶. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۹ اکتبر ۲۰۱۹.صفحه پودمان:Citation/CS1/fa/styles.css محتوایی ندارد.
  8. [ir.sputniknews.com «کمک نظامی ایران به سوریه»] مقدار |نشانی بایگانی= را بررسی کنید (کمک). اسپوتنیک. ۱۶ سپتامبر ۲۰۱۵. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۹ اکتبر ۲۰۱۹.صفحه پودمان:Citation/CS1/fa/styles.css محتوایی ندارد.
  9. [www.dw.com «درگیری نظامی میان نیروهای تحت حمایت ایران و روسیه در سوریه»] مقدار |نشانی بایگانی= را بررسی کنید (کمک). دویچه‌وله فارسی. ۲۵ ژانویه ۲۰۱۹. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۹ اکتبر ۲۰۱۹.صفحه پودمان:Citation/CS1/fa/styles.css محتوایی ندارد.
  10. [www.radiozamaneh.com «جنگ در منطقه و مسئولیت ایران در بحران سوریه»] مقدار |نشانی بایگانی= را بررسی کنید (کمک). ۲ آذر ۱۳۹۴. بایگانی‌شده از اصلی در پارامتر |پیوند بایگانی= نیاز به وارد کردن |تاریخ بایگانی= دارد (کمک). دریافت‌شده در ۸ آبان‌ ۱۳۹۸. تاریخ وارد شده در |بازبینی= را بررسی کنید (کمک)صفحه پودمان:Citation/CS1/fa/styles.css محتوایی ندارد.
  11. [www.reuters.com «Activists urge U.N. to cite Russia, Iran war crimes in Syria»] مقدار |نشانی بایگانی= را بررسی کنید (کمک). reuters. JANUARY 12, 2017 / 3:56 PM / 3 YEARS AGO. بایگانی‌شده از اصلی در پارامتر |پیوند بایگانی= نیاز به وارد کردن |تاریخ بایگانی= دارد (کمک). تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)صفحه پودمان:Citation/CS1/fa/styles.css محتوایی ندارد.
  12. tehran times: Iran denies supporting Syria in dealing with protestors
  13. Video, Syria: Pro President Bashar al Assad Goverment Forces Kill 30 Protesters In Homs | World News | Sky News
  14. [www.radiofarda.com «ایران در سوریه؛ اعتراف‌های جدید، پرسش‌های بی‌پاسخ»] مقدار |نشانی بایگانی= را بررسی کنید (کمک). رادیوفردا. ۲ آبان ۱۳۹۸. بایگانی‌شده از اصلی در نوامبر ۲۰۱۹.صفحه پودمان:Citation/CS1/fa/styles.css محتوایی ندارد.
  15. Iran fires missiles at ISIL positions in eastern Syria
  16. «۲ هزار کشته و ۸ هزار زخمی از افغان‌های فاطمیون در سوریه». دویچه‌وله فارسی. دریافت‌شده در ۶ ژانویه ۲۰۱۸.صفحه پودمان:Citation/CS1/fa/styles.css محتوایی ندارد.
  17. «هفت سال جنگ داخلی سوریه بیش از «۵۰۰ هزار کشته» برجای گذاشته است». یورونیوز به نقل از رویترز. دریافت‌شده در ۱۲ مارس ۲۰۱۸.صفحه پودمان:Citation/CS1/fa/styles.css محتوایی ندارد.
  18. سرلشکر صفوی:سوریه پل ارتباطی ایران با حزب‌الله لبنان است/تکفیریها صهیونیست هستند. [۱]
  19. «گفتگو با محمد علی مهتدی دربارهٔ مناسبات سیاسی ایران و سوریه». فصلنامه مهر نامه. بایگانی‌شده از اصلی در ۴ اکتبر ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۱۷ مه ۲۰۱۴.صفحه پودمان:Citation/CS1/fa/styles.css محتوایی ندارد.
  20. Iranian Strategy in Syria بایگانی‌شده در ۱ فوریه ۲۰۱۶ توسط Wayback Machine, Institute for the Study of War, Executive Summary + Full report, May 2013
  21. خطای یادکرد: برچسب <ref> نامعتبر؛ متنی برای ارجاع‌های با نام IranBoostY4telegraph وارد نشده‌است
  22. [www.bbc.com «سوریه چگونه کشور 'دوست و برادر' ایران شد؟»] مقدار |نشانی بایگانی= را بررسی کنید (کمک). همت سیدی، تحلیل‌گر سیاسی. BBC Persian. ۶ ژوئیه ۲۰۱۶. بایگانی‌شده از اصلی در پارامتر |پیوند بایگانی= نیاز به وارد کردن |تاریخ بایگانی= دارد (کمک). دریافت‌شده در ۸ نوامبر ۲۰۱۹.صفحه پودمان:Citation/CS1/fa/styles.css محتوایی ندارد.
  23. «قمار ترامپ در سوریه؛ برنده و بازنده خروج آمریکا چه کسانی هستند؟». بی‌بی‌سی. ۲۳ دسامبر ۲۰۱۸.صفحه پودمان:Citation/CS1/fa/styles.css محتوایی ندارد.
  24. [www.radiofarda.com «ایران در سوریه؛ اعتراف‌های جدید، پرسش‌های بی‌پاسخ»] مقدار |نشانی بایگانی= را بررسی کنید (کمک). رادیوفردا. ۲ الان ۱۳۹۸. بایگانی‌شده از اصلی در اکتبر ۲۰۱۹. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)صفحه پودمان:Citation/CS1/fa/styles.css محتوایی ندارد.
  25. [www.radiofarda.com «متیس: دخالت حکومت ایران در سوریه و عراق هیچ فایده‌ای به مردم ایران نمی‌رساند»] مقدار |نشانی بایگانی= را بررسی کنید (کمک). رادیوفردا. ۹ آبان۱۳۹۷. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ اکتبر ۲۰۱۹. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)صفحه پودمان:Citation/CS1/fa/styles.css محتوایی ندارد.
  26. [www.radiozamaneh.com ««آرشیو شرارت»: اسناد جدید از جنایت بشار اسد»] مقدار |نشانی بایگانی= را بررسی کنید (کمک). باید زمانه. بایگانی‌شده از اصلی در پارامتر |پیوند بایگانی= نیاز به وارد کردن |تاریخ بایگانی= دارد (کمک). دریافت‌شده در ۹ آبان ۱۳۹۸.صفحه پودمان:Citation/CS1/fa/styles.css محتوایی ندارد.
  27. «دخالت جمهوری اسلامی در جنگ داخلی سوریه با بهانه "دفاع امریکا از اسرائیل"». تایمز اسرائیل. ۱۷ اکتبر ۲۰۱۵.صفحه پودمان:Citation/CS1/fa/styles.css محتوایی ندارد.
  28. [www.farsnews.com «سردار جزایری در مراسم وداع با پیکر ۲ تن از شهدای مدافع حرم: داعش تشکیل شد تا اسرائیل در امنیت باشد/ تدبیر ایران موجب ماندگاری دولت سوریه شد/ روس‌ها باید زودتر وارد میدان می‌شدند»] مقدار |نشانی بایگانی= را بررسی کنید (کمک). خبرگزاری فارس. ۲۴ مهر ۱۳۹۴. بایگانی‌شده از اصلی در پارامتر |پیوند بایگانی= نیاز به وارد کردن |تاریخ بایگانی= دارد (کمک). دریافت‌شده در ۱۵ آبان ۱۳۹۸.صفحه پودمان:Citation/CS1/fa/styles.css محتوایی ندارد.
  29. "A member of Syrian opposition shouts slogans in Antalya". AFP. 2011-07-03. Archived from the original on 8 August 2011. Retrieved 3 July 2011.صفحه پودمان:Citation/CS1/en/styles.css محتوایی ندارد.
  30. Zeinab Mohamed (2011-04-26). "The old flag with the new revolutionary slogans". Flickr. Retrieved 3 July 2011.صفحه پودمان:Citation/CS1/en/styles.css محتوایی ندارد.
  31. Adem Altan (2011-04-26). "Members of Syrian opposition kiss a former Syrian flag to protest against President Bashar al-Assad after their meetings in the Turkish coastal city of Antalya on June 2, 2011, aiming at a plan for the demise Bashar Assad". AFP/Getty Images. Retrieved 3 July 2011.صفحه پودمان:Citation/CS1/en/styles.css محتوایی ندارد.[پیوند مرده]
  32. Adem Altan (2011-04-26). "Syrian opposition members and Turkish activists hold placards, posters and former Syrian flag as they demonstrate outside the Syrian embassy to condemn Syrian regime in Ankara on June 3, 2011". AFP/Getty Images. Retrieved 3 July 2011.صفحه پودمان:Citation/CS1/en/styles.css محتوایی ندارد.
  33. «هفت سال جنگ در سوریه د چرا؟». بی‌بی‌سی فارسی. ۱۵ مارس ۲۰۱۸.صفحه پودمان:Citation/CS1/fa/styles.css محتوایی ندارد.
  34. [ir.voanews.com «گاهشمار حوادث حلب از آغاز جنگ داخلی سوریه تاکنون»] مقدار |نشانی بایگانی= را بررسی کنید (کمک). صدای آمریکا. ۲۴ اذر ۱۳۹۵. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ آبان ۱۳۹۸. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)صفحه پودمان:Citation/CS1/fa/styles.css محتوایی ندارد.
  35. «هفت سال جنگ در سوریه د». بی‌بی‌سی فارسی. ۱۵ مارس ۲۰۱۸. از پارامتر ناشناخته |https://www.bbc.com/persian/world-43416641= صرف‌نظر شد (کمک); پارامتر |پیوند= ناموجود یا خالی (کمک)صفحه پودمان:Citation/CS1/fa/styles.css محتوایی ندارد.
  36. [www.radiofarda.com «نگاهی به حوادث مهم بحران سوریه از مارس ۲۰۱۱»] مقدار |نشانی بایگانی= را بررسی کنید (کمک). رادیوفردا. ۱۰ اردیبهشت ۱۳۹۵. بایگانی‌شده از اصلی در ۷ آبان ۱۳۹۸.صفحه پودمان:Citation/CS1/fa/styles.css محتوایی ندارد.
  37. [www.radiozamaneh.com «پرونده ایران در سوریه می‌تواند قطورتر از پرونده اتمی شود»] مقدار |نشانی بایگانی= را بررسی کنید (کمک). همن سیدی – تحلیلگر سیاسی، کارشناس مسائل کردستان. رادیو زمانه. ۲۴ آبان ۱۳۹۴. بایگانی‌شده از اصلی در پارامتر |پیوند بایگانی= نیاز به وارد کردن |تاریخ بایگانی= دارد (کمک). دریافت‌شده در آبان ۱۳۹۸. تاریخ وارد شده در |بازبینی= را بررسی کنید (کمک)صفحه پودمان:Citation/CS1/fa/styles.css محتوایی ندارد.
  38. [www.radiozamaneh.com ««آرشیو شرارت»: اسناد جدید از جنایت بشار اسد»] مقدار |نشانی بایگانی= را بررسی کنید (کمک). باید زمانه. بایگانی‌شده از اصلی در پارامتر |پیوند بایگانی= نیاز به وارد کردن |تاریخ بایگانی= دارد (کمک). دریافت‌شده در ۹ آبان ۱۳۹۸.صفحه پودمان:Citation/CS1/fa/styles.css محتوایی ندارد.
  39. [www.radiofarda.com «ایران در سوریه؛ اعتراف‌های جدید، پرسش‌های بی‌پاسخ»] مقدار |نشانی بایگانی= را بررسی کنید (کمک). رادیوفردا. ۲ الان ۱۳۹۸. بایگانی‌شده از اصلی در پارامتر |پیوند بایگانی= نیاز به وارد کردن |تاریخ بایگانی= دارد (کمک). تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)صفحه پودمان:Citation/CS1/fa/styles.css محتوایی ندارد.
  40. «شش دروغ قاسم سلیمانی درباره دخالت در منطقه». رادیوفردا. ۲۰۱۷.صفحه پودمان:Citation/CS1/fa/styles.css محتوایی ندارد.[پیوند مرده]
  41. [ir-fa/com.dw.www://https/آمریکا-ایران-در-سرکوب-اعتراضات-به-سوریه-کمک-میکند/14990977-a «ایران در سرکوب اعتراضات به سوریه کمک می‌کند»] مقدار |نشانی= را بررسی کنید (کمک).صفحه پودمان:Citation/CS1/fa/styles.css محتوایی ندارد.
  42. [www.dw.com «درگیری نظامی میان نیروهای تحت حمایت ایران و روسیه در سوریه»] مقدار |نشانی بایگانی= را بررسی کنید (کمک). دویچه‌وله فارسی. ۲۵ ژانویه ۲۰۱۹. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۹ اکتبر ۲۰۱۹.صفحه پودمان:Citation/CS1/fa/styles.css محتوایی ندارد.
  43. [www.radiozamaneh.com «جنگ در منطقه و مسئولیت ایران در بحران سوریه»] مقدار |نشانی بایگانی= را بررسی کنید (کمک). ۲ آذر ۱۳۹۴. بایگانی‌شده از اصلی در پارامتر |پیوند بایگانی= نیاز به وارد کردن |تاریخ بایگانی= دارد (کمک). دریافت‌شده در ۸ آبان‌ ۱۳۹۸. تاریخ وارد شده در |بازبینی= را بررسی کنید (کمک)صفحه پودمان:Citation/CS1/fa/styles.css محتوایی ندارد.
  44. "Fresh Protests Erupt in Syria (Videos) - Middle East - World - Epoch Times".صفحه پودمان:Citation/CS1/en/styles.css محتوایی ندارد.
  45. "France-Diplomatie". Diplomatie.gouv.fr. Archived from the original on 31 December 2011. Retrieved 3 August 2011.صفحه پودمان:Citation/CS1/en/styles.css محتوایی ندارد.
  46. "Syrian protesters demand end of Hama blockade". Alarabiya.net. 7 July 2011. Archived from the original on 29 July 2018. Retrieved 3 August 2011.صفحه پودمان:Citation/CS1/en/styles.css محتوایی ندارد.
  47. خطای یادکرد: برچسب <ref> نامعتبر؛ متنی برای ارجاع‌های با نام autogenerated1 وارد نشده‌است
  48. "Syrian tanks deploy at Hama after large protest". Reuters. 3 July 2011. Retrieved 3 August 2011.صفحه پودمان:Citation/CS1/en/styles.css محتوایی ندارد.
  49. خطای یادکرد: برچسب <ref> نامعتبر؛ متنی برای ارجاع‌های با نام autogenerated4 وارد نشده‌است
  50. Samuelson, Robert J. (2 August 2011). "Syria's Ramadan massacre". The Washington Post.صفحه پودمان:Citation/CS1/en/styles.css محتوایی ندارد.
  51. AFP (31 July 2011). "Syrian army kills at least 95 in Hama: activist". Dawn.Com. Retrieved 3 August 2011.صفحه پودمان:Citation/CS1/en/styles.css محتوایی ندارد.
  52. "Hama assault into second day, UN revives Syria debate". Khaleejtimes.com. Retrieved 3 August 2011.صفحه پودمان:Citation/CS1/en/styles.css محتوایی ندارد.
  53. «حمله ارتش سوریه به پایگاه مخالفان در شهرهای حمص و حماه». بی‌بی‌سی فارسی. ۲۷ ژانویه ۲۰۱۲.صفحه پودمان:Citation/CS1/fa/styles.css محتوایی ندارد.
  54. BBC فارسی - جهان - در روز انتخابات؛ تعداد کشته‌های ناآرامی‌های سوریه از ۵۰۰۰ نفر گذشت
  55. . Al Jazeera (2011-03-18). "UN chief slams Syria's crackdown on protests".صفحه پودمان:Citation/CS1/en/styles.css محتوایی ندارد.
  56. «کشف سه هواپیما ی ایرانی توسط مخالفان بشار اسد در حلب». دویچه‌وله فارسی. ۱۷ اکتبر ۲۰۱۲. تاریخ وارد شده در |تاریخ بایگانی= را بررسی کنید (کمک)صفحه پودمان:Citation/CS1/fa/styles.css محتوایی ندارد.
  57. [www.radiofarda.com «سازمان ملل: نیروهای اسد از کودکان به‌عنوان سپر انسانی استفاده می‌ کنند»] مقدار |نشانی بایگانی= را بررسی کنید (کمک). رادیوفردا. ۲۳ خرداد ۱۳۹۱. بایگانی‌شده از اصلی در پارامتر |پیوند بایگانی= نیاز به وارد کردن |تاریخ بایگانی= دارد (کمک). دریافت‌شده در ۱۱ الان ۱۳۹۸. تاریخ وارد شده در |بازبینی= را بررسی کنید (کمک)صفحه پودمان:Citation/CS1/fa/styles.css محتوایی ندارد.
  58. [www.radiofarda.com «سازمان ملل: نیروهای اسد از کودکان به‌عنوان سپر انسانی استفاده می‌ کنند»] مقدار |نشانی بایگانی= را بررسی کنید (کمک). رادیوفردا. ۲۳ خرداد ۱۳۹۱. بایگانی‌شده از اصلی در پارامتر |پیوند بایگانی= نیاز به وارد کردن |تاریخ بایگانی= دارد (کمک). دریافت‌شده در ۱۱ الان ۱۳۹۸. تاریخ وارد شده در |بازبینی= را بررسی کنید (کمک)صفحه پودمان:Citation/CS1/fa/styles.css محتوایی ندارد.
  59. «وزیر خارجه عربستان: ایران مسبب ویرانی سوریه و شریک حوثی‌ها است». دویچه‌وله فارسی. ۲۹ سپتامبر ۲۰۱۵. پارامتر |first1= بدون |last1= در Authors list وارد شده‌است (کمک)صفحه پودمان:Citation/CS1/fa/styles.css محتوایی ندارد.
  60. «شش دروغ قاسم سلیمانی درباره دخالت در منطقه». رادیوفردا. ۲۰۱۷.صفحه پودمان:Citation/CS1/fa/styles.css محتوایی ندارد.[پیوند مرده]
  61. «شش دروغ قاسم سلیمانی درباره دخالت در منطقه». رادیوفردا. ۲۰۱۷.صفحه پودمان:Citation/CS1/fa/styles.css محتوایی ندارد.[پیوند مرده]
  62. «دخالت جمهوری اسلامی در جنگ داخلی سوریه با بهانه "دفاع امریکا از اسرائیل"نشانی=http://fa.timesofisrael.com/دخالت-جمهوری-اسلامی-در-جنگ-داخلی-سوریه/». تایمز اسرائیل. ۱۷ اکتبر ۲۰۱۵. پیوند خارجی در |title= وجود دارد (کمک); پارامتر |پیوند= ناموجود یا خالی (کمک)صفحه پودمان:Citation/CS1/fa/styles.css محتوایی ندارد.
  63. «شش دروغ قاسم سلیمانی درباره دخالت در منطقه». رادیوفردا.صفحه پودمان:Citation/CS1/fa/styles.css محتوایی ندارد.[پیوند مرده]
  64. [www.bbc.com «معمای تداوم حضور ایران در سوریه»] مقدار |نشانی بایگانی= را بررسی کنید (کمک). سعید باقری، پژوهش‌گر حقوق بین‌الملل. بی‌بی‌سی فارسی. ۳۰ مارس ۲۰۱۸ برابر با ۱۰ فروردین ۱۳۹۷. بایگانی‌شده از اصلی در نوامبر ۲۰۱۹. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)صفحه پودمان:Citation/CS1/fa/styles.css محتوایی ندارد.
  65. [ir.sputniknews.com «امید سوریه به موشک های ایرانی»] مقدار |نشانی بایگانی= را بررسی کنید (کمک). اسپوتنیک ایران. ۳ سپتامبر ۲۰۱۸. بایگانی‌شده از اصلی در نوامبر ۲۰۱۹.صفحه پودمان:Citation/CS1/fa/styles.css محتوایی ندارد.
  66. «هفت سال جنگ در سوریه چرا؟». بی‌بی‌سی فارسی. ۱۵ مارس ۲۰۱۸.صفحه پودمان:Citation/CS1/fa/styles.css محتوایی ندارد.
  67. [www.dw.com «"افشای اسرار حزب‌الله و نیروی قدس" از سوی ارتش دفاعی اسرائیل»] مقدار |نشانی بایگانی= را بررسی کنید (کمک). دویچه‌وله فارسی. ۲۹ اوت ۱۹. بایگانی‌شده از اصلی در پارامتر |پیوند بایگانی= نیاز به وارد کردن |تاریخ بایگانی= دارد (کمک). دریافت‌شده در ۸ نوامبر ۲۰۱۹. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)صفحه پودمان:Citation/CS1/fa/styles.css محتوایی ندارد.
  68. [www.bbc.com «اسرائیل: مقر پهپادهای 'کامیکازی' ایران در دمشق را زدیم؛ حمله پهپادی در بیروت»] مقدار |نشانی بایگانی= را بررسی کنید (کمک). BBC Persian. ۲۵ اوت ۲۰۱۹. بایگانی‌شده از اصلی در پارامتر |پیوند بایگانی= نیاز به وارد کردن |تاریخ بایگانی= دارد (کمک). دریافت‌شده در ۸ نوامبر ۲۰۱۹.صفحه پودمان:Citation/CS1/fa/styles.css محتوایی ندارد.
  69. [www.dw.com «"افشای اسرار حزب‌الله و نیروی قدس" از سوی ارتش دفاعی اسرائیل»] مقدار |نشانی بایگانی= را بررسی کنید (کمک). دویچه‌وله فارسی. ۲۹ اوت ۱۹. بایگانی‌شده از اصلی در پارامتر |پیوند بایگانی= نیاز به وارد کردن |تاریخ بایگانی= دارد (کمک). دریافت‌شده در ۸ نوامبر ۲۰۱۹. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)صفحه پودمان:Citation/CS1/fa/styles.css محتوایی ندارد.
  70. [www.dw.com «"در اسرائیل همه خواستار مقابله با استراتژی نظامی ایران در سوریه هستند"»] مقدار |نشانی بایگانی= را بررسی کنید (کمک). ۲۶ اوت ۲۰۱۹. بایگانی‌شده از اصلی در پارامتر |پیوند بایگانی= نیاز به وارد کردن |تاریخ بایگانی= دارد (کمک). دریافت‌شده در ۸ نوامبر ۲۰۱۹.صفحه پودمان:Citation/CS1/fa/styles.css محتوایی ندارد.
  71. خطای یادکرد: برچسب <ref> نامعتبر؛ متنی برای ارجاع‌های با نام 1 February 2018 U.N. Report وارد نشده‌است
  72. "Eastern Ghouta Syria: The neighbourhoods below the bombs". BBC News. 2 March 2018. Retrieved 13 March 2018.صفحه پودمان:Citation/CS1/en/styles.css محتوایی ندارد.
  73. خطای یادکرد: برچسب <ref> نامعتبر؛ متنی برای ارجاع‌های با نام The unravelling of Syria's Eastern Ghouta وارد نشده‌است
  74. [www.radiofarda.com «آمریکا، روسیه را در روند کشته‌شدن غیرنظامیان در غوطه مسئول دانست»] مقدار |نشانی بایگانی= را بررسی کنید (کمک). ۱۴ اسفند ۱۳۹۶. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۳ آبان ۱۳۹۸.صفحه پودمان:Citation/CS1/fa/styles.css محتوایی ندارد.
  75. [ir.voanews.com «نیکی هیلی: جمهوری اسلامی ایران منشاء مصائب انسانی در خاورمیانه است»] مقدار |نشانی بایگانی= را بررسی کنید (کمک). ژانویه ۲۰۱۹. بایگانی‌شده از اصلی در پارامتر |پیوند بایگانی= نیاز به وارد کردن |تاریخ بایگانی= دارد (کمک).صفحه پودمان:Citation/CS1/fa/styles.css محتوایی ندارد.
  76. «ادامه «حملات شدید» به غوطه؛ شمار قربانیان از ۸۰۰ تن گذشت». رادیوفردا. دریافت‌شده در ۲۱ نوامبر ۲۰۱۹.صفحه پودمان:Citation/CS1/fa/styles.css محتوایی ندارد.
  77. «فرار غیرنظامیان از غوطه شرقی همزمان با پیشروی نیروهای دولتی». رادیوفردا. دریافت‌شده در ۲۱ نوامبر ۲۰۱۹.صفحه پودمان:Citation/CS1/fa/styles.css محتوایی ندارد.
  78. [www.aa.com.tr «پاسخ به 10 سوال درخصوص غوطه شرقی؛ محل وقوع یکی از بزرگترین جنایات قرن»] مقدار |نشانی بایگانی= را بررسی کنید (کمک). خبرگزاری آناتولی. ۲۲ فوریه ۲۰۱۸. بایگانی‌شده از اصلی در پارامتر |پیوند بایگانی= نیاز به وارد کردن |تاریخ بایگانی= دارد (کمک). دریافت‌شده در ۲۱ نوامبر ۲۰۱۹.صفحه پودمان:Citation/CS1/fa/styles.css محتوایی ندارد.
  79. ۷۹٫۰ ۷۹٫۱ خطای یادکرد: برچسب <ref> نامعتبر؛ متنی برای ارجاع‌های با نام NGO وارد نشده‌است
  80. خطای یادکرد: برچسب <ref> نامعتبر؛ متنی برای ارجاع‌های با نام opposition وارد نشده‌است
  81. "Final death toll for Wednesday 21/8/2013: Approximately 300 people were documented as killed yesterday". Facebook.com. 22 August 2012. Retrieved 2013-08-24.صفحه پودمان:Citation/CS1/en/styles.css محتوایی ندارد.
  82. "Syrian activists: Videos show chemical weapons used". Edition.cnn.com. Retrieved 26 August 2013.صفحه پودمان:Citation/CS1/en/styles.css محتوایی ندارد.
  83. McDonnell, Patrick J. (21 August 2013). "Syrian rebels allege new gas attack by government". Los Angeles Times. Retrieved 24 August 2013.صفحه پودمان:Citation/CS1/en/styles.css محتوایی ندارد.
  84. [www.dw.com «بار دیگر فاجعه حمله شیمیایی در سوریه: از کدام طرف؟»] مقدار |نشانی بایگانی= را بررسی کنید (کمک). دویچه‌وله فارسی. ۵ آوریل ۲۰۱۷. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۹ اکتبر ۲۰۱۹.صفحه پودمان:Citation/CS1/fa/styles.css محتوایی ندارد.
  85. For details and sources, see the International reactions section.
  86. Pomegranate The Middle East (21 August 2013). "Syria's war: If this isn't a red line, what is?". The Economist. Retrieved 24 August 2013.صفحه پودمان:Citation/CS1/en/styles.css محتوایی ندارد.
  87. "Syria gas attack: death toll at 1,400 worst since Halabja". The Week. 22 August 2013. Retrieved 24 August 2013.صفحه پودمان:Citation/CS1/en/styles.css محتوایی ندارد.
  88. Abrahams, Fred (22 August 2013). "Dispatches: The Longest Short Walk in Syria?". Human Rights Watch. Archived from the original on 23 August 2013. Retrieved 23 August 2013.صفحه پودمان:Citation/CS1/en/styles.css محتوایی ندارد.
  89. Deutsch, Anthony (22 August 2013). "Analysis: Clock ticks while experts kept away from Syria gassing site". Reuters. Retrieved 24 August 2013.صفحه پودمان:Citation/CS1/en/styles.css محتوایی ندارد.
  90. "In Rush to Strike Syria, U.S. Tried to Derail U.N. Probe". IPS. 28 August 2013. Retrieved 28 August 2013.صفحه پودمان:Citation/CS1/en/styles.css محتوایی ندارد.
  91. "Statement Attributable to the Spokesperson for the Secretary-General on alleged use of chemical weapons in Syria". United Nations Secretary-General. 25 August 2013. Retrieved 25 August 2013.صفحه پودمان:Citation/CS1/en/styles.css محتوایی ندارد.
  92. "Syria to allow UN to inspect 'chemical weapons' site". BBC News. 25 August 2013. Retrieved 25 August 2013.صفحه پودمان:Citation/CS1/en/styles.css محتوایی ندارد.
  93. Peter Walker and Tom McCarthy. "Syria: US secretary of state John Kerry calls chemical attack 'cowardly crime' - as it happened | World news" (به (هلندی)). theguardian.com. Retrieved 26 August 2013.صفحه پودمان:Citation/CS1/en/styles.css محتوایی ندارد.
  94. "U.S. , Allies Prepare to Act as Syria Intelligence Mounts". The Wall Street Journal. 27 August 2013. Retrieved 28 August 2013.صفحه پودمان:Citation/CS1/en/styles.css محتوایی ندارد.
  95. [www.trt.net.tr «مردم منطقه تحت محاصره غوطه شرقی با بحران گرسنگی مواجه اند»] مقدار |نشانی بایگانی= را بررسی کنید (کمک). سازمان رادیو و تلویزیون دولتی ترکیه. ۳ نوامبر ۲۰۱۷. بایگانی‌شده از اصلی در پارامتر |پیوند بایگانی= نیاز به وارد کردن |تاریخ بایگانی= دارد (کمک). دریافت‌شده در ۲۱ نوامبر ۲۰۱۹.صفحه پودمان:Citation/CS1/fa/styles.css محتوایی ندارد.
  96. «۱۵ کودک و دو زن، قربانیان بمباران مدرسه‌ای در غوطه شرقی». دویچه‌وله فارسی. دریافت‌شده در ۲۱ نوامبر ۲۰۱۹.صفحه پودمان:Citation/CS1/fa/styles.css محتوایی ندارد.
  97. [ir.voanews.com «گاهشمار حوادث حلب از آغاز جنگ داخلی سوریه تاکنون»] مقدار |نشانی بایگانی= را بررسی کنید (کمک). صدای آمریکا. ۲۴ اذر ۱۳۹۵. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ آبان ۱۳۹۸. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)صفحه پودمان:Citation/CS1/fa/styles.css محتوایی ندارد.
  98. حمله هوایی سنگین ارتش اسد به شهر حلب دویچه‌وله فارسی
  99. [farsi.euronews.com «حلب قبل و بعد از جنگ؛ عکس ها سخن می گویند»] مقدار |نشانی بایگانی= را بررسی کنید (کمک). یورونیوز. بایگانی‌شده از اصلی در پارامتر |پیوند بایگانی= نیاز به وارد کردن |تاریخ بایگانی= دارد (کمک). دریافت‌شده در ۸ نوامبر ۲۰۱۹.صفحه پودمان:Citation/CS1/fa/styles.css محتوایی ندارد.
  100. [ir.voanews.com «تصرف کامل بخش شرقی حلب توسط ارتش سوریه؛ نگرانی سازمان ملل نسبت به تلفات انسانی»] مقدار |نشانی بایگانی= را بررسی کنید (کمک). صدای آمریکا. ۲۳ اذر ۱۳۹۵. بایگانی‌شده از اصلی در ۷ آبان ۱۳۹۸. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)صفحه پودمان:Citation/CS1/fa/styles.css محتوایی ندارد.
  101. [ir.voanews.com «تصرف کامل بخش شرقی حلب توسط ارتش سوریه؛ نگرانی سازمان ملل نسبت به تلفات انسانی»] مقدار |نشانی بایگانی= را بررسی کنید (کمک). صدای آمریکا. ۲۳ اذر ۱۳۹۵. بایگانی‌شده از اصلی در ۷ آبان ۱۳۹۸. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)صفحه پودمان:Citation/CS1/fa/styles.css محتوایی ندارد.
  102. [www.radiofarda.com «۱۵ گروهی که «به نیابت از ایران» در سوریه و عراق می‌جنگند»] مقدار |نشانی بایگانی= را بررسی کنید (کمک). بیتا بختیاری بهنام قلی‌پور. رادیوفردا. ۲۴ خرداد ۱۳۹۴. بایگانی‌شده از اصلی در ۷ آبان ۱۳۹۸.صفحه پودمان:Citation/CS1/fa/styles.css محتوایی ندارد.
  103. [ir.voanews.com «نقش حزب الله لبنان در نبرد حلب، از توقف انتحاری‌ها تا متهم شدن به جنایات جنگی»] مقدار |نشانی بایگانی= را بررسی کنید (کمک). صدای آمریکا. ۲۴ اذر ۱۳۹۵. بایگانی‌شده از اصلی در ۷ آبان ۱۳۹۸. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)صفحه پودمان:Citation/CS1/fa/styles.css محتوایی ندارد.
  104. [www.bbc.com «داستان یک عکس؛ در حلب چه می‌گذرد؟»] مقدار |نشانی بایگانی= را بررسی کنید (کمک). ندا سانیچ [و عبدالرحمان اسماعیل]. بی‌بی‌سی فارسی. ۱۲ سپتامبر ۲۰۱۶. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ اکتبر ۲۰۱۹.صفحه پودمان:Citation/CS1/fa/styles.css محتوایی ندارد.
  105. [نوامبر ۲۰۱۹ «اعتراض به نقش حکومت ایران در کشتار مردم سوریه»] مقدار |نشانی بایگانی= را بررسی کنید (کمک). ایران‌امروز. ۲۰۱۶. بایگانی‌شده از اصلی در پارامتر |پیوند بایگانی= نیاز به وارد کردن |تاریخ بایگانی= دارد (کمک).صفحه پودمان:Citation/CS1/fa/styles.css محتوایی ندارد.
  106. «تجمع معترضین به جنایات رژیم ایران در سوریه، مقابل سفارت و کنسولگری این کشور در ترکیه». اسرائیل. تایمز اسرائیل. ۱۸ دسامبر ۲۰۱۶.صفحه پودمان:Citation/CS1/fa/styles.css محتوایی ندارد.
  107. «صدها نفر در اعتراض به سیاست جمهوری اسلامی در حلب در مقابل کنسولگری ایران در استانبول تظاهرات کردند». رادیوفردا. ۲۵ اذر ۱۳۹۵. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)صفحه پودمان:Citation/CS1/fa/styles.css محتوایی ندارد.
  108. «تظاهرات علیه جمهوری اسلامی ایران در انگاران و استانبول + عکس». خبرگزاری آراف‌آی (فارسی). ۱۶ دسامبر ۲۰۱۶.صفحه پودمان:Citation/CS1/fa/styles.css محتوایی ندارد.
  109. کیالی، سارا (۲۳ ژانویه ۲۰۱۹). [www.dw.com «دیدبان حقوق بشر: وضع حقوق بشر در سوریه بدتر شده است("گزارش جهانی ۲۰۱۹" دیده بان حقوق بشر درمورد سوریه)»] مقدار |نشانی بایگانی= را بررسی کنید (کمک). دویچه‌وله فارسی. بایگانی‌شده از اصلی در پارامتر |پیوند بایگانی= نیاز به وارد کردن |تاریخ بایگانی= دارد (کمک). دریافت‌شده در ۹ نوامبر ۲۰۱۹.صفحه پودمان:Citation/CS1/fa/styles.css محتوایی ندارد.
  110. [www.bbc.com «داستان یک عکس؛ در حلب چه می‌گذرد؟»] مقدار |نشانی بایگانی= را بررسی کنید (کمک). ندا سانیچ [و عبدالرحمان اسماعیل]. بی‌بی‌سی فارسی. ۱۲ سپتامبر ۲۰۱۶. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ اکتبر ۲۰۱۹.صفحه پودمان:Citation/CS1/fa/styles.css محتوایی ندارد.
  111. [www.dw.com «بار دیگر فاجعه حمله شیمیایی در سوریه: از کدام طرف؟»] مقدار |نشانی بایگانی= را بررسی کنید (کمک). دویچه‌وله فارسی. ۵ آوریل ۲۰۱۷. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۹ اکتبر ۲۰۱۹.صفحه پودمان:Citation/CS1/fa/styles.css محتوایی ندارد.
  112. خطای یادکرد: برچسب <ref> نامعتبر؛ متنی برای ارجاع‌های با نام bbc1 وارد نشده‌است
  113. Francis, Ellen (4 April 2017). "Scores reported killed in gas attack on Syrian rebel area". Reuters. Beirut. Retrieved 4 April 2017.صفحه پودمان:Citation/CS1/en/styles.css محتوایی ندارد.
  114. "Syria 'toxic gas' attack kills 100 in Idlib province". Al-Arabiya & AFP. 4 April 2017.صفحه پودمان:Citation/CS1/en/styles.css محتوایی ندارد.
  115. (www.dw.com)، Deutsche Welle. «روسیه مانع از تصویب قطعنامه شورای امنیت علیه سوریه شد | جهان | DW | 13.04.2017». DW.COM. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۲-۱۹.صفحه پودمان:Citation/CS1/fa/styles.css محتوایی ندارد.
  116. «روسیه قطعنامه شورای امنیت برای تمدید مأموریت بازرسان شیمیایی در سوریه را وتو کرد - اخبار تسنیم - Tasnim». خبرگزاری تسنیم - Tasnim. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۲-۱۹.صفحه پودمان:Citation/CS1/fa/styles.css محتوایی ندارد.
  117. «شورای امنیت دربارهٔ ادامه تحقیق دربارهٔ سلاح‌های شیمیایی سوریه تصمیم‌گیری خواهد کرد». farsi.alarabiya.net. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۲-۱۹.صفحه پودمان:Citation/CS1/fa/styles.css محتوایی ندارد.
  118. «روسیه برای دهمین بار قطعنامه شورای امنیت در مورد سوریه را وتو کرد». farsi.alarabiya.net. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۲-۱۹.صفحه پودمان:Citation/CS1/fa/styles.css محتوایی ندارد.
  119. «مارکو روبیو: رژیم قاتل اسد با حمایت رژیم ایران به استفاده از سلاح شیمیایی ادامه می‌دهد». مجاهدین. دریافت‌شده در ۲۸ سپتامبر ۲۰۱۹.صفحه پودمان:Citation/CS1/fa/styles.css محتوایی ندارد.
  120. [www.aa.com.tr «سه کودک در حمله هوایی روسیه در ادلب کشته شدند»] مقدار |نشانی بایگانی= را بررسی کنید (کمک). خبرگزاری آناتولی. ۵ نوامبر ۲۰۱۹. بایگانی‌شده از اصلی در پارامتر |پیوند بایگانی= نیاز به وارد کردن |تاریخ بایگانی= دارد (کمک). دریافت‌شده در ۱۳ نوامبر ۲۰۱۹.صفحه پودمان:Citation/CS1/fa/styles.css محتوایی ندارد.
  121. [www.trt.net.tr «حمله رژیم اسد به ادلب ادامه دارد»] مقدار |نشانی بایگانی= را بررسی کنید (کمک). TRT. ۱ نوامبر ۲۰۱۹. بایگانی‌شده از اصلی در پارامتر |پیوند بایگانی= نیاز به وارد کردن |تاریخ بایگانی= دارد (کمک). دریافت‌شده در ۹ نوامبر ۲۰۱۹.صفحه پودمان:Citation/CS1/fa/styles.css محتوایی ندارد.
  122. [www.dw.com «حمله هوایی روسیه و سوریه به کلینیک‌ها و مراکز بهداشتی ادلب»] مقدار |نشانی بایگانی= را بررسی کنید (کمک). دویچه‌وله فارسی. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۹ اکتبر ۲۰۱۹.صفحه پودمان:Citation/CS1/fa/styles.css محتوایی ندارد.
  123. [www.dw.com «ده ها اواره سوری در بمباران ادلب کشته شدند»] مقدار |نشانی بایگانی= را بررسی کنید (کمک). دویچه‌وله فارسی. ۱۷ اوت ۲۰۱۹. بایگانی‌شده از اصلی در پارامتر |پیوند بایگانی= نیاز به وارد کردن |تاریخ بایگانی= دارد (کمک). دریافت‌شده در ۱۳ نوامبر ۲۰۱۹.صفحه پودمان:Citation/CS1/fa/styles.css محتوایی ندارد.
  124. [www.trt.net.tr «حمله رژیم اسد به ادلب ادامه دارد»] مقدار |نشانی بایگانی= را بررسی کنید (کمک). TRT. ۱ نوامبر ۲۰۱۹. بایگانی‌شده از اصلی در پارامتر |پیوند بایگانی= نیاز به وارد کردن |تاریخ بایگانی= دارد (کمک). دریافت‌شده در ۹ نوامبر ۲۰۱۹.صفحه پودمان:Citation/CS1/fa/styles.css محتوایی ندارد.
  125. [www.aa.com.tr «کشته و زخمی شدن 23 غیرنظامی در بمباران ادلب توسط رژیم اسد»] مقدار |نشانی بایگانی= را بررسی کنید (کمک). خبرگزاری اتانولی. ۱۶ ژوئیه ۲۰۱۹. بایگانی‌شده از اصلی در پارامتر |پیوند بایگانی= نیاز به وارد کردن |تاریخ بایگانی= دارد (کمک). دریافت‌شده در ۱۳ نوامبر ۲۰۱۹.صفحه پودمان:Citation/CS1/fa/styles.css محتوایی ندارد.
  126. «حملات هوایی به بازار ادلب در پی بالا گرفتن خشونت ها». دیارنا. دریافت‌شده در ۶ دسامبر ۲۰۱۹.صفحه پودمان:Citation/CS1/fa/styles.css محتوایی ندارد.
  127. [farsi.alarabiya.net «کشته شدن ۲۸ نفر در ادلب بر اثر بمباران هوایی نیروهای ارتش سوریه»] مقدار |نشانی بایگانی= را بررسی کنید (کمک). العربیه فارسی. ۲۰ ژوین ۲۰۱۹. بایگانی‌شده از اصلی در پارامتر |پیوند بایگانی= نیاز به وارد کردن |تاریخ بایگانی= دارد (کمک). دریافت‌شده در ۱۳ نوامبر ۲۰۱۹. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)صفحه پودمان:Citation/CS1/fa/styles.css محتوایی ندارد.
  128. «ادامه حملات روسیه و رژیم اسد به ادلب؛ 4 کشته». خبرگزاری آناتولی (aa). ۲ نوامبر ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۹ نوامبر ۲۰۱۹.صفحه پودمان:Citation/CS1/fa/styles.css محتوایی ندارد.
  129. [www.trt.net.tr «حمله رژیم اسد به ادلب ادامه دارد»] مقدار |نشانی بایگانی= را بررسی کنید (کمک). TRT. ۱ نوامبر ۲۰۱۹. بایگانی‌شده از اصلی در پارامتر |پیوند بایگانی= نیاز به وارد کردن |تاریخ بایگانی= دارد (کمک). دریافت‌شده در ۹ نوامبر ۲۰۱۹.صفحه پودمان:Citation/CS1/fa/styles.css محتوایی ندارد.
  130. «iran internatonal - جستجوی Google». www.google.com. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۹-۲۶.صفحه پودمان:Citation/CS1/fa/styles.css محتوایی ندارد.
  131. خطای لوآ: خطای داخلی: مفسر با سیگنال «24» خاتمه یافته است.
  132. خطای لوآ: خطای داخلی: مفسر با سیگنال «24» خاتمه یافته است.
  133. خطای لوآ: خطای داخلی: مفسر با سیگنال «24» خاتمه یافته است.
  134. خطای لوآ: خطای داخلی: مفسر با سیگنال «24» خاتمه یافته است.
  135. خطای لوآ: خطای داخلی: مفسر با سیگنال «24» خاتمه یافته است.
  136. خطای لوآ: خطای داخلی: مفسر با سیگنال «24» خاتمه یافته است.
  137. خطای لوآ: خطای داخلی: مفسر با سیگنال «24» خاتمه یافته است.
  138. خطای لوآ: خطای داخلی: مفسر با سیگنال «24» خاتمه یافته است.
  139. خطای لوآ: خطای داخلی: مفسر با سیگنال «24» خاتمه یافته است.
  140. خطای لوآ: خطای داخلی: مفسر با سیگنال «24» خاتمه یافته است.
  141. خطای لوآ: خطای داخلی: مفسر با سیگنال «24» خاتمه یافته است.
  142. خطای لوآ: خطای داخلی: مفسر با سیگنال «24» خاتمه یافته است.
  143. خطای لوآ: خطای داخلی: مفسر با سیگنال «24» خاتمه یافته است.
  144. خطای لوآ: خطای داخلی: مفسر با سیگنال «24» خاتمه یافته است.
  145. tehran times: Iran denies supporting Syria in dealing with protestors
  146. Video, Syria: Pro President Bashar al Assad Goverment Forces Kill 30 Protesters In Homs | World News | Sky News
  147. خطای لوآ: خطای داخلی: مفسر با سیگنال «24» خاتمه یافته است.
  148. خطای لوآ: خطای داخلی: مفسر با سیگنال «24» خاتمه یافته است.
  149. خطای لوآ: خطای داخلی: مفسر با سیگنال «24» خاتمه یافته است.
  150. خطای لوآ: خطای داخلی: مفسر با سیگنال «24» خاتمه یافته است.
  151. خطای لوآ: خطای داخلی: مفسر با سیگنال «24» خاتمه یافته است.
  152. خطای لوآ: خطای داخلی: مفسر با سیگنال «24» خاتمه یافته است.
  153. خطای لوآ: خطای داخلی: مفسر با سیگنال «24» خاتمه یافته است.
  154. خطای لوآ: خطای داخلی: مفسر با سیگنال «24» خاتمه یافته است.
  155. خطای لوآ: خطای داخلی: مفسر با سیگنال «24» خاتمه یافته است.
  156. خطای لوآ: خطای داخلی: مفسر با سیگنال «24» خاتمه یافته است.
  157. خطای لوآ: خطای داخلی: مفسر با سیگنال «24» خاتمه یافته است.
  158. خطای لوآ: خطای داخلی: مفسر با سیگنال «24» خاتمه یافته است.
  159. خطای لوآ: خطای داخلی: مفسر با سیگنال «24» خاتمه یافته است.
  160. خطای لوآ: خطای داخلی: مفسر با سیگنال «24» خاتمه یافته است.
  161. خطای لوآ: خطای داخلی: مفسر با سیگنال «24» خاتمه یافته است.
  162. خطای لوآ: خطای داخلی: مفسر با سیگنال «24» خاتمه یافته است.
  163. Syria War Death Toll Hits 321,000 With Further 145,000 Missing: Monitor
  164. خطای لوآ: خطای داخلی: مفسر با سیگنال «24» خاتمه یافته است.
  165. خطای لوآ: خطای داخلی: مفسر با سیگنال «24» خاتمه یافته است.
  166. خطای لوآ: خطای داخلی: مفسر با سیگنال «24» خاتمه یافته است.
  167. خطای لوآ: خطای داخلی: مفسر با سیگنال «24» خاتمه یافته است.
  168. خطای لوآ: خطای داخلی: مفسر با سیگنال «24» خاتمه یافته است.
  169. خطای لوآ: خطای داخلی: مفسر با سیگنال «24» خاتمه یافته است.
  170. خطای لوآ: خطای داخلی: مفسر با سیگنال «24» خاتمه یافته است.
  171. خطای لوآ: خطای داخلی: مفسر با سیگنال «24» خاتمه یافته است.
  172. الگو:مرجع ويب
  173. خطای لوآ: خطای داخلی: مفسر با سیگنال «24» خاتمه یافته است.
  174. خطای لوآ: خطای داخلی: مفسر با سیگنال «24» خاتمه یافته است.
  175. خطای لوآ: خطای داخلی: مفسر با سیگنال «24» خاتمه یافته است.
  176. خطای لوآ: خطای داخلی: مفسر با سیگنال «24» خاتمه یافته است.
  177. خطای لوآ: خطای داخلی: مفسر با سیگنال «24» خاتمه یافته است.
  178. خطای لوآ: خطای داخلی: مفسر با سیگنال «24» خاتمه یافته است.
  179. خطای لوآ: خطای داخلی: مفسر با سیگنال «24» خاتمه یافته است.
  180. خطای لوآ: خطای داخلی: مفسر با سیگنال «24» خاتمه یافته است.
  181. خطای لوآ: خطای داخلی: مفسر با سیگنال «24» خاتمه یافته است.
  182. خطای لوآ: خطای داخلی: مفسر با سیگنال «24» خاتمه یافته است.
  183. خطای لوآ: خطای داخلی: مفسر با سیگنال «24» خاتمه یافته است.
  184. خطای لوآ: خطای داخلی: مفسر با سیگنال «24» خاتمه یافته است.
  185. خطای لوآ: خطای داخلی: مفسر با سیگنال «24» خاتمه یافته است.
  186. خطای لوآ: خطای داخلی: مفسر با سیگنال «24» خاتمه یافته است.
  187. خطای لوآ: خطای داخلی: مفسر با سیگنال «24» خاتمه یافته است.


This article "نقض حقوق بشر طی مداخله ایران در جنگ داخلی سوریه" is from Wikipedia. The list of its authors can be seen in its historical and/or the page Edithistory:نقض حقوق بشر طی مداخله ایران در جنگ داخلی سوریه. Articles copied from Draft Namespace on Wikipedia could be seen on the Draft Namespace of Wikipedia and not main one.
خطای یادکرد: برچسب <ref> برای گروهی به نام «نکته» وجود دارد، اما برچسب متناظر با <references group="نکته"/> یافت نشد یا </ref> بسته یافت نشد.



Read or create/edit this page in another language

Cookies help us deliver our services. By using our services, you agree to our use of cookies.